Η κινεζική σκέψη – Σελίδα 2 – The Analyst

Η κινεζική σκέψη

197 total views, 1 views today

.
Οι συγκρίσεις

Η Ελληνική φιλοσοφική παράδοση μας έμαθε να διακρίνουμε το πεδίο της φυσικής γένεσης, της ανάπτυξης της φύσεως, από το πεδίο του δημιουργικού ποιείν, το οποίο αποτελεί ιδιαίτερο γνώρισμα του ανθρώπου – δηλαδή το πεδίο της τέχνης. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να συλλαμβάνουμε κατόπιν τη φύση όπως το κάνει ο Αριστοτέλης – δηλαδή με βάση το μοντέλο της τεχνικής. Για τον Αριστοτέλη η φύση είναι σαν τεχνίτης. Η Κίνα αντίστροφα συνέλαβε το ανθρώπινο ποιείν με βάση τη διαδικασία της φυσικής γένεσης.

Ανάμεσα στο Εγώ ή την κατάσταση, η κινεζική σκέψη ξεκινά από την κατάσταση και όχι από το Εγώ. Αντίθετα η Ευρωπαϊκή παράδοση στο διάβα της ιστορίας της θεμελίωσε τη σκέψη της πάνω στο ρόλο και στη σκοπιά του Εγώ. Οι Έλληνες στοχάζονταν με βάση το Ον και τον κόσμο. Από τον Αυγουστίνο μέχρι τον Καρτέσιο, το εγώ ορίστηκε ως σημείο αφετηρίας της φιλοσοφίας. Ωστόσο η ευρωπαϊκή σκέψη, με πάθος και ζήλο και σε συνάφεια με το Εγώ-υποκείμενο, συλλαμβάνει αυτό που εμφανίζεται ως το αντίθετο της αυτοφυΐας των διαδικασιών και αυτό είναι το «άρριζο» της Ελευθερίας, η οποία επιβάλλεται ως η μεγάλη ευρωπαϊκή αξία, την οποίαν η Κίνα στοχάστηκε ελάχιστα.

Στην Ευρώπη από τη στιγμή που επικράτησε η προτυπολογική σκέψη, ήταν επόμενο να δοθεί έμφαση στη δράση – στην πράξη, που αποτελεί το φυσικό επακόλουθο αυτής σχέσης. Δεν αρκεί να καταστρώσεις ένα σχέδιο, πρέπει να το θέσεις σε εφαρμογή. Θεωρία και πράξη. Αυτό προϋποθέτει τη συνδρομή μιας άλλης ανθρώπινης ικανότητας, παράλληλης της νόησης, της θέλησης. Οι δυο αυτές ικανότητες, η νόηση και η θέληση δεν συνδέονται μεταξύ τους, λειτουργούν σε διαφορετικά πεδία. Η μία γνωρίζει, η άλλη ενεργεί. Για τον Ντεκάρτ η νόηση είναι πεπερασμένη και μπορεί να πλανηθεί. Η θέληση όμως είναι απεριόριστη και σ’ αυτήν πρέπει να βασιστούμε.

Από την άλλη έχουμε έναν κορυφαίο όρο της κινεζικής σκέψης που είναι η «απραξία», το «μη πράττειν» (γου γουέι). Συχνά αυτό τον όρο τον κατανοούμε με τρόπο εσφαλμένο, ερμηνεύοντάς τον από τη δικιά μας σκοπιά σκέψης, ως μια αδιαφορία, μια παραίτηση, μια παθητικότητα ή ως τη ραθυμία του Ανατολίτη. Όμως οι Κινέζοι δεν είναι ούτε παθητικοί, ούτε παραιτημένοι, ούτε αδιάφοροι. Είναι ασυναγώνιστοι στο εμπόριο, όπως είχε παρατηρήσει από πολύ παλιά ο Μοντεσκιέ. Και η εξήγηση βρίσκεται στο ότι όλη αυτή η αντίληψη εκφράζεται ολοκληρωμένα με το «να μην πράττεις τίποτα αλλά να γίνουν όλα». Η παραδοξότητα αυτή είναι φαινομενική επειδή η φράση συνδέεται με τη λογική των διαδικασιών.

Εάν όμως δεν «πράττουμε» τότε τι κάνουμε; Η δεσπόζουσα λέξη της κινεζικής σκέψης είναι η μεταμόρφωση. Όχι πράξη, μεταμόρφωση. Ο σοφός μεταμορφώνει την ανθρωπότητα, ο στρατηγός μεταμορφώνει τον αντίπαλο. Στον Σουν Τζου και στην Τέχνη του πολέμου, όταν ο αντίπαλος καταφτάνει ξεκούραστος πρέπει να τον κουράσω, αν καταφτάνει ενωμένος πρέπει να τον διαιρέσω κλπ, να τον μεταμορφώσω.

Πρέπει να κινητοποιήσω μια διαδικασία που σταδιακά να κάνει τον αντίπαλο να χάσει τη συνοχή του και να τον οδηγήσει σε μένα διαιρεμένο, εξαντλημένο, σκόρπιο – σε βαθμό τέτοιο ώστε αν επιτεθώ αυτός θα καταρρεύσει. Η κινεζική σκέψη οδηγεί σε μια αντιδιαστολή μεταξύ μεταμόρφωσης και πράξης. Η πράξη είναι σχετικά στιγμιαία (ακόμη και αν διαρκέσει δέκα χρόνια όπως ο Τρωικός πόλεμος). Είναι τοπική. Παραπέμπει ρητά σε ένα υποκείμενο, ακόμη και αν αυτό είναι συλλογικό – εμείς οι Αχαιοί μπροστά στα τείχη της Τροίας. Έτσι η πράξη διαφοροποιείται από τη φυσική πορεία των πραγμάτων. Γι αυτό και ξεχωρίζει και μπορεί να αποτελέσει το αντικείμενο μιας ηρωικής αφήγησης.

Αντίθετα η μεταμόρφωση δεν είναι τοπική αλλά σφαιρική, αυτό που μεταμορφώνεται είναι σύσσωμο το επηρεαζόμενο σύνολο. Δεν είναι στιγμιαία αλλά εκτείνεται σε βάθος χρόνου. Παραπέμπει λιγότερο σε ένα συγκεκριμένο υποκείμενο, καθώς προκύπτει μέσω της διακριτικής επιρροής του περίγυρου, με τρόπο έμμεσο και διάχυτο. Η μεταμόρφωση δεν φαίνεται. Βλέπουμε μονάχα τα αποτελέσματά της, όπως δεν βλέπουμε τον καρπό καθώς αυτός ωριμάζει. Μια μέρα διαπιστώνουμε ότι ο καρπός είναι ώριμος, έτοιμος να πέσει. Η πράξη ξεχωρίζει, λάμπει, φαίνεται. Όμως μονάχα η μεταμόρφωση είναι αληθινά πραγματική.

Η ευρωπαϊκή σκέψη παρ’ όλο που στηρίζεται συνήθως σε σχηματοποιήσεις, οι οποίες αναπόφευκτα αλλοιώνουν τον συγκεκριμένο και ανεπανάληπτο χαρακτήρα της εκάστοτε κατάστασης, έχει όμως μιλήσει για ένα είδος συμπεριφοράς που αδιαφορεί για τα προκαταβολικά πλάνα και τα προσχέδια. Και αυτό είναι ο εμπειρισμός. Αναγνωρίζει τον άνθρωπο της πράξης, την ικανότητα να αφήνεται στην ανεξάντλητη ποικιλομορφία της κατάστασης, να καταφέρνει να αντιληφθεί την αναγκαιότητα που κινεί την εσωτερική ζωή των πραγματικών δεδομένων.

Ο άνθρωπος της πράξης παραμένει ανοιχτός στον άπειρο πλούτο της κατάστασης και στην απρόβλεπτη εξέλιξή της. Δεν εμποδίζεται από προκατασκευασμένα θεωρητικά σχήματα. Ακολουθεί τη διαίσθησή του. Όμως στην ευρωπαϊκή φιλοσοφία η «διαίσθηση» αποτελεί έναν εύχρηστο όρο προκειμένου να ξεφορτωθούμε κάθε τι που υπερβαίνει τη νόηση. Υποτίθεται πως καθιστά δυνατή μια άμεση, απροσχεδίαστη, δυναμική πρόσβαση σε αυτό που δεν επιδέχεται ούτε εννοιολογική σύλληψη ούτε θεωρητική τακτοποίηση. Οδηγεί στην εξύμνηση της ιδιοφυΐας.

Η κινεζική αντίληψη δεν έχει σχέση με τον ευρωπαϊκό εμπειρισμό που είναι οργανωμένος πάνω στις έννοιες του όντος και της γνώσης αλλά και στον διαχωρισμό του είναι και του γίγνεσθαι. Η διαδικασία, στην κινεζική σκέψη αποτελεί τη μόνη και την όλη πραγματικότητα (το τάο, η οδός). Η κινέζικη οδός δεν είναι μια οδός που «οδηγεί προς». Όταν οι Ευρωπαίοι στοχάζονται την έννοια της οδού τη συνδέουν πάντα με την ιδέα μιας κατάληξης, με ένα τέλος. Αντίθετα το κινεζικό τάο, είναι η οδός της ρύθμισης, η οδός της αρμονίας, διαμέσου της οποίας η διαδικασία, επειδή ακριβώς δεν ξεστρατίζει, ανανεώνεται αδιάκοπα. Απουσιάζει πλήρως η ιδέα της κατάληξης.

Ένα ερώτημα που προκύπτει από την αντίληψη της κινέζικης σκέψης για τη δράση, είναι τι κάνω εάν στην προσπάθειά μου να εντοπίσω έναν πρόσφορο ευνοϊκό παράγοντα, έστω σε εμβρυώδη μορφή, δεν βρω τίποτε; Η απάντηση είναι, δεν κάνω τίποτα. Διότι προφανώς, αν κάνω κάτι, όχι μόνο μπαίνω σε κίνδυνο, αλλά οδεύω κατευθείαν προς το χαμό μου. Ο χαμός αυτός μπορεί να είναι όμορφος, τραγικός, ηρωικός, δεν θα είναι όμως αποτελεσματικός. Πρέπει να περιμένετε. Επειδή ο κόσμος δεν σταματά να ανανεώνεται, η κατάσταση στην οποία βρίσκεστε θα μεταμορφωθεί, θα αναδείξει αναπόφευκτα νέα ενδεχόμενα στα οποία θα μπορείτε να στηριχτείτε. Περιμένοντας προστατεύεσαι αφήνοντας την κακή συγκυρία να περάσει.

Επίλογος

Αυτοί οι δύο τρόποι σκέψης που αναπτύχθηκαν, υπάρχουν αναμφίβολα στην Ευρωπαϊκή παράδοση, όπως αντίστοιχα και στην κινεζική σκέψη. Απλά η κάθε μια πλευρά επεξεργάστηκε περισσότερο, έδωσε θεωρητική έκφραση σε κάτι που η άλλη πλευρά το γνωρίζει περισσότερο εμπειρικά.

Αξιοποιώντας αυτή τη διπλή πηγή φωτισμού μπορούμε να αποκτήσουμε πρόσβαση σε κάτι που ο Φρανσουά Ζυλλιέν ονομάζει αυτοαντικατοπτρισμό του ανθρώπινου στοιχείου. Διότι αυτοί οι δύο τρόποι σκέψης είναι εξίσου λογικοί. Και μπορούν να οδηγήσουν στη σοφία. Αν με τον όρο «σοφία» αναφερόμαστε στη σκέψη εκείνη που κινείται στο εσωτερικό της φιλοσοφίας αλλά που τελικά την ξεπερνά, μια διαχειριστική τέχνη που διαχειρίζεται το νόημα ή μάλλον την απουσία νοήματος, το παράλογο.

Advertisements

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας εκφράζουν αποκλειστικά τους συγγραφείς τους. Η ιστοσελίδα μας δεν λογοκρίνει τις γνώμες των συνεργατών της.
Don`t copy text!