.
Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν περιορίζονται οι εκλογές και οι πολιτικές ελευθερίες – αλλά και όταν η πραγματική οικονομική εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια μιας μικρής ολιγαρχίας. Στην Ελλάδα, πίσω από την τυπική λειτουργία των θεσμών, κρίσιμες αποφάσεις εξακολουθούν να επηρεάζονται από τις τράπεζες, τα μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα και τα εξωτερικά κέντρα χρηματοδότησης – ενώ οι Πολίτες καλούνται να επωμίζονται το κόστος των κρίσεων, των διασώσεων και της υπερχρέωσης, χωρίς να έχουν αντίστοιχη συμμετοχή στις αποφάσεις. Η παραγωγή παραμένει αδύναμη, η ιδιωτική αποταμίευση αρνητική και το εξωτερικό έλλειμμα αποκαλύπτει τις βαθύτερες αδυναμίες του οικονομικού μοντέλου – την ώρα που η πολιτική αντιπαράθεση περιορίζεται συχνά στη διαχείριση του ίδιου συστήματος. Αυτό που λείπει από τη χώρα δεν είναι απλώς ένα ακόμη κόμμα – αλλά μια πραγματικά ανεξάρτητη πολιτική δύναμη, χωρίς εξαρτήσεις από τα συμφέροντα που οφείλει να ελέγχει, με στόχο την ανάκτηση της οικονομικής κυριαρχίας, την ενίσχυση της παραγωγής και τη λειτουργία των τραπεζών προς όφελος της πραγματικής οικονομίας.
.
Ανάλυση
Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν καταργούνται οι εκλογές, περιορίζονται οι πολιτικές ελευθερίες ή παραβιάζεται το Σύνταγμα – αλλά, επιπλέον, όταν οι Πολίτες διατηρούν τυπικά το δικαίωμα να εκλέγουν τις κυβερνήσεις τους, χωρίς να έχουν ουσιαστική δυνατότητα να καθορίζουν την οικονομική πολιτική που εφαρμόζεται στη χώρα τους.
Όταν, δηλαδή, αλλάζουν οι κυβερνήσεις, αλλά δεν αλλάζουν οι βασικές οικονομικές επιλογές – επειδή καθορίζονται από ισχυρά χρηματοπιστωτικά συμφέροντα, υπερεθνικούς οργανισμούς και ένα σύστημα εξουσίας που λειτουργεί πέρα από τη λαϊκή εντολή.
Αυτή είναι η βασική θέση του Αμερικανού οικονομολόγου M. Hudson – στη συζήτησή του για τη δημοκρατία υπό την κυριαρχία της ολιγαρχίας (πηγή). Μία από τις σημαντικότερες διαπιστώσεις δε είναι ότι, αυτό που απουσιάζει σήμερα δεν είναι απλώς ένα ακόμη πολιτικό κόμμα – αλλά μια πραγματικά ανεξάρτητη πολιτική δύναμη, η οποία θα αμφισβητήσει την κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και θα θέσει την οικονομία στην υπηρεσία της κοινωνικής πλειοψηφίας.
Η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Ελλάδα. Γιατί; Επειδή η οικονομική κρίση, τα μνημόνια, η υπερχρέωση, η αποδυνάμωση της παραγωγικής βάσης και η μεταφορά σημαντικών οικονομικών λειτουργιών σε ιδιωτικά και υπερεθνικά συμφέροντα, έχουν δημιουργήσει ένα προβληματικό περιβάλλον – στο οποίο η πολιτική εξουσία διαθέτει πολύ μικρότερο βαθμό ελευθερίας από αυτόν που υποδηλώνει η τυπική λειτουργία της δημοκρατίας.
Η ελληνική δημοκρατία και τα όρια της οικονομικής κυριαρχίας
Συνεχίζοντας, η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου, με τον οποίο η οικονομική εξάρτηση μπορεί να περιορίσει την πολιτική κυριαρχία ενός κράτους – κάτι που θα μπορούσε να το παρουσιάσει κανείς ως μία μορφή οικονομικής κατοχής της χώρας, η οποία μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά δυσκολότερο να αντιμετωπισθεί από μία στρατιωτική κατοχή. Η αιτία είναι το ότι, από τη δεύτερη απελευθερώνεται μία χώρα αργά ή γρήγορα – ενώ από την πρώτη πολύ δύσκολα, αφού οι εξαρτήσεις της ενσωματώνονται σταδιακά στην οικονομία, στους θεσμούς και στη λειτουργία του κράτους.
Ειδικότερα, η περίοδος των μνημονίων δεν ήταν απλώς μια περίοδος δημοσιονομικής προσαρμογής – αλλά μια περίοδος κατά την οποία σημαντικές αποφάσεις για τη φορολογία, τις δημόσιες δαπάνες, τις συντάξεις, τους μισθούς, τις ιδιωτικοποιήσεις, το τραπεζικό σύστημα και τη λειτουργία της οικονομίας, καθορίζονταν μέσα από δεσμεύσεις έναντι των πιστωτών.
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήταν το δημοψήφισμα του 2015. Ανεξάρτητα από την αξιολόγηση των πολιτικών επιλογών που ακολούθησαν, η απόσταση ανάμεσα στη λαϊκή ετυμηγορία και στην τελική οικονομική πολιτική που εφαρμόστηκε ανέδειξε με τον πιο σαφή τρόπο το πρόβλημα: δηλαδή το ότι, η πολιτική βούληση των Πολιτών δεν αρκεί, όταν το κράτος δεν διαθέτει τα απαραίτητα οικονομικά και χρηματοπιστωτικά εργαλεία για να την υλοποιήσει.
Σήμερα, αρκετά χρόνια μετά, η Ελλάδα έχει ανακτήσει την πρόσβαση στις αγορές και έχει βελτιώσει ορισμένους δημοσιονομικούς δείκτες – αν και με πάρα πολλά ερωτηματικά. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει ανακτήσει την οικονομική της κυριαρχία – ή ότι έχει επιλύσει τις βαθύτερες διαρθρωτικές αδυναμίες της.
Το δημόσιο χρέος παραμένει εξαιρετικά υψηλό και οι δημοσιονομικές δεσμεύσεις περιορίζουν τα περιθώρια πολιτικής – ενώ η οικονομία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα παραγωγικότητας, επενδύσεων και εξωτερικών ανισορροπιών. Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο εάν η Ελλάδα μπορεί να δανείζεται φθηνότερα ή εάν επιτυγχάνει πρωτογενή πλεονάσματα – αλλά εάν μπορεί να αποφασίζει αυτόνομα ποια οικονομία θέλει να δημιουργήσει και ποια συμφέροντα θέλει να εξυπηρετεί.
Η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου
Περαιτέρω, ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας είναι ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν λειτουργεί συνήθως ως μηχανισμός χρηματοδότησης της παραγωγής, των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών – αλλά έχει αποκτήσει σε μεγάλο βαθμό αυτοτελή οικονομική ισχύ.
Οι τράπεζες ανακεφαλαιοποιήθηκαν επανειλημμένα με σημαντική συμμετοχή του Δημοσίου (ανάλυση) και τελικά αφελληνίσθηκαν, με εξευτελιστικές τιμές πώλησης των μετοχών τους – ενώ το ελληνικό κράτος και οι φορολογούμενοι ανέλαβαν μεγάλο μέρος του κόστους της τραπεζικής κρίσης. Στη συνέχεια, μεγάλο μέρος των μη εξυπηρετούμενων δανείων μεταφέρθηκε σε εταιρείες διαχείρισης και επενδυτικά κεφάλαια – με το Δημόσιο να παρέχει εγγυήσεις μέσω του προγράμματος «Ηρακλής».
Το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι η εξυγίανση των τραπεζών δεν ήταν αναγκαία – αλλά πως πρέπει να εξετάζεται ποιος ανέλαβε το κόστος, ποιος καρπώνεται σήμερα τα οφέλη, καθώς επίσης κατά πόσο η ανακεφαλαιοποίηση και η εξυγίανση του συστήματος μεταφράστηκαν έστω σε πραγματική χρηματοδότηση της ελληνικής οικονομίας.
Οι Πολίτες και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρά εμπόδια στην πρόσβαση στην τραπεζική χρηματοδότηση – ενώ η διαχείριση των κόκκινων δανείων έχει δημιουργήσει μια νέα αγορά, στην οποία δραστηριοποιούνται ισχυρά επενδυτικά κεφάλαια.
Την ίδια στιγμή, η συγκέντρωση του τραπεζικού συστήματος σε λίγους μεγάλους ομίλους περιορίζει τον ανταγωνισμό – ενώ ενισχύει τη διαπραγματευτική τους θέση απέναντι στην πραγματική οικονομία. Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη κερδοφόρων τραπεζών – αλλά εάν ένα τραπεζικό σύστημα που διασώθηκε με δημόσιους πόρους, υπηρετεί επαρκώς την οικονομία που το στήριξε.
Εδώ, όμως, υπάρχει και ένα ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα: Γιατί η κοινωνία που ανέλαβε σημαντικό μέρος του κόστους διάσωσης των τραπεζών, δεν έχει αντίστοιχη επιρροή στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί σήμερα το τραπεζικό σύστημα; Γιατί η διάσωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος θεωρήθηκε εθνική προτεραιότητα, αλλά η εξασφάλιση επαρκούς χρηματοδότησης της παραγωγικής οικονομίας εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο;
Τα πρωτογενή πλεονάσματα και η μεταφορά του κόστους στην κοινωνία
Συνεχίζοντας, ένα δεύτερο χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά τη δημοσιονομική πολιτική – όπου η επίτευξη υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων, αν και εις βάρος του ιδιωτικού τομέα αφού η Ελλάδα έχει εξωτερικά ελλείμματα (ανάλυση), παρουσιάζεται ως απόδειξη οικονομικής επιτυχίας και δημοσιονομικής σταθερότητας.
Εν τούτοις, η αξιολόγηση μιας οικονομίας δεν μπορεί να περιορίζεται στο εάν το κράτος εισπράττει περισσότερα από όσα δαπανά, εξαιρουμένων των τόκων – αλλά πρέπει να εξετάζεται από πού προέρχονται τα έσοδα, ποιος επιβαρύνεται, ποιος ωφελείται και τι επιπτώσεις έχει αυτή η πολιτική στην παραγωγική δραστηριότητα.
Όταν η δημοσιονομική προσαρμογή στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην υπερφορολόγηση της κατανάλωσης, των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών, περιορίζονται τα διαθέσιμα εισοδήματα, η ιδιωτική αποταμίευση και η δυνατότητα πραγματοποίησης παραγωγικών επενδύσεων.
Δημιουργείται έτσι μια αντίφαση: το κράτος εμφανίζει δημοσιονομικά πλεονάσματα, αλλά ο ιδιωτικός τομέας ασφυκτιά από την έλλειψη αποταμιεύσεων και χρηματοδοτικών πόρων. Η δημοσιονομική σταθερότητα είναι ασφαλώς απαραίτητη – αλλά δεν μπορεί να αποτελεί αυτοσκοπό, ανεξάρτητα από την οικονομική και κοινωνική κατάσταση της χώρας.
Μια οικονομία δεν γίνεται ισχυρή επειδή το Δημόσιο εισπράττει περισσότερους φόρους – αλλά όταν αυξάνεται η παραγωγικότητα, δημιουργούνται ανταγωνιστικές επιχειρήσεις, ενισχύεται η απασχόληση με αξιοπρεπείς αμοιβές και βελτιώνεται η πραγματική αγοραστική δύναμη των Πολιτών.
Η παραγωγική αποδυνάμωση και η εξάρτηση από το εξωτερικό
Περαιτέρω, η ελληνική οικονομία αντιμετωπίζει επίσης ένα βαθύτερο πρόβλημα, το οποίο συνήθως υποβαθμίζεται στη δημόσια συζήτηση: την αδυναμία της να παράγει επαρκή αγαθά και υπηρεσίες υψηλής προστιθέμενης αξίας (ανάλυση).
Το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών αποτελεί μία από τις σοβαρότερες προειδοποιήσεις – αφού τεκμηριώνει ότι, η χώρα εισάγει σημαντικά περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από όσα μπορεί να χρηματοδοτήσει με τις εξαγωγές και τα υπόλοιπα εξωτερικά της έσοδα. Η ανάπτυξη που στηρίζεται κυρίως στην κατανάλωση, στον τουρισμό, στις εισαγωγές και στις εισροές ξένων κεφαλαίων, δεν εξασφαλίζει από μόνη της μακροχρόνια οικονομική αυτονομία – αλλά, αντίθετα, δημιουργεί εξαρτήσεις.
Όταν μια χώρα δεν διαθέτει επαρκή εγχώρια παραγωγή, χρειάζεται διαρκώς εξωτερικούς πόρους για να χρηματοδοτεί την κατανάλωση και τις επενδύσεις της – ενώ όταν δεν διαθέτει ισχυρές επιχειρήσεις, εξαρτάται περισσότερο από ξένα κεφάλαια.
Όταν δεν έχει επαρκή εγχώρια αποταμίευση, η οποία είναι σταθερά αρνητική στην Ελλάδα, η χρηματοδότηση της οικονομίας εξαρτάται από τις διαθέσεις των διεθνών αγορών – ενώ όταν οι μεγάλες εταιρίες της έχουν ξένους ιδιοκτήτες, όπως στο παράδειγμα των τραπεζών, τα κέρδη τους φεύγουν στο εξωτερικό ως μερίσματα, επιδεινώνοντας ακόμη περισσότερο τα εξωτερικά της ελλείμματα.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σύνδεση της παραγωγικής ανασυγκρότησης με τη δημοκρατία: ένα κράτος που δεν ελέγχει σε επαρκή βαθμό τις παραγωγικές και χρηματοδοτικές του δυνατότητες, έχει περιορισμένη δυνατότητα να εφαρμόσει μια ανεξάρτητη οικονομική πολιτική.
Το ελληνικό πολιτικό κενό
Το σημαντικότερο ίσως σημείο της ανάλυσης αφορά το πολιτικό κενό που δημιουργείται – όταν όλες οι βασικές πολιτικές δυνάμεις αποδέχονται, με μικρές ή μεγάλες διαφοροποιήσεις, το ίδιο οικονομικό πλαίσιο. Ειδικότερα, στην Ελλάδα η πολιτική αντιπαράθεση επικεντρώνεται συχνά στην εναλλαγή προσώπων, στη διαχείριση της εξουσίας, στις δημοσκοπήσεις και στις επιμέρους παροχές – ενώ συζητείται πολύ λιγότερο το ίδιο το οικονομικό υπόδειγμα.
Ποια είναι η θέση των κομμάτων απέναντι στη συγκέντρωση του τραπεζικού συστήματος; Ποια πολιτική προτείνουν για την αποκατάσταση της χρηματοδότησης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων; Πώς θα αντιμετωπίσουν το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών; Πώς θα αυξήσουν την εγχώρια αποταμίευση και τις παραγωγικές επενδύσεις; Πώς θα περιορίσουν την εξάρτηση της οικονομίας από το εξωτερικό; Το κυριότερο, πώς θα εξασφαλίσουν ότι η οικονομική πολιτική θα υπηρετεί την κοινωνική πλειοψηφία και όχι μια περιορισμένη ομάδα οικονομικών συμφερόντων;
Δεν αρκεί ένα κόμμα να αυτοχαρακτηρίζεται προοδευτικό, κοινωνικό ή πατριωτικό – ούτε αρκεί να υπόσχεται μεγαλύτερες κοινωνικές παροχές, εάν δεν εξηγεί πώς θα δημιουργηθεί ο παραγωγικός και χρηματοδοτικός πλούτος που θα τις στηρίξει. Μια πραγματικά ανεξάρτητη πολιτική δύναμη πρέπει να διαθέτει συγκεκριμένο οικονομικό πρόγραμμα – να έχει τη βούληση να συγκρουστεί με κατεστημένα συμφέροντα και να μην εξαρτάται πολιτικά ή οικονομικά από εκείνους που υποτίθεται ότι θέλει να ελέγξει.
Πρέπει, επίσης, να μην υποκαθιστά την οικονομική της πρόταση με εύκολες υποσχέσεις – ούτε να θεωρεί ότι η αλλαγή προσώπων στην κυβέρνηση αρκεί για να αλλάξει η λειτουργία της οικονομίας. Μια πραγματικά ανεξάρτητη πολιτική πρόταση θα έπρεπε να ξεκινά από την ανακατανομή της οικονομικής ισχύος – όχι απλώς από την ανακατανομή των δημοσίων δαπανών. Εν προκειμένω τα εξής:
(α) Θα έπρεπε να αποκαταστήσει τον παραγωγικό προσανατολισμό του τραπεζικού συστήματος – με πραγματικό ανταγωνισμό, διαφάνεια στη διαχείριση των προβληματικών δανείων και χρηματοδότηση βιώσιμων παραγωγικών επιχειρήσεων.
(β) Θα έπρεπε να μετατοπίσει το φορολογικό βάρος από την παραγωγική δραστηριότητα και την κατανάλωση, προς πιο δίκαιες και αποτελεσματικές μορφές φορολόγησης – περιορίζοντας ταυτόχρονα τη σπατάλη και τις προνομιακές μεταχειρίσεις.
(γ) Θα έπρεπε να θέσει ως νούμερο ένα εθνική προτεραιότητα, τη μείωση του εξωτερικού ελλείμματος – μέσω της ενίσχυσης της εγχώριας παραγωγής, της βιομηχανίας, της αγροτικής οικονομίας, της τεχνολογίας και των εξαγωγών.
(δ) Θα έπρεπε να επαναπροσδιορίσει τη διαχείριση της δημόσιας περιουσίας – έτσι ώστε τα δημόσια περιουσιακά στοιχεία να μην αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως αντικείμενα ιδιωτικοποίησης, αλλά ως εργαλεία μακροχρόνιας οικονομικής ανάπτυξης.
(ε) Θα έπρεπε να επιδιώξει μεγαλύτερη οικονομική κυριαρχία μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο – διεκδικώντας αλλαγές στις πολιτικές που περιορίζουν αδικαιολόγητα τις δυνατότητες παραγωγικής και αναπτυξιακής παρέμβασης των κρατών.
Τέλος, θα έπρεπε να επαναφέρει στο επίκεντρο της οικονομικής πολιτικής την ιδιωτική αποταμίευση – επιπλέον τα πραγματικά εισοδήματα, την κοινωνική κινητικότητα και τη δυνατότητα των νέων ανθρώπων να δημιουργούν και να επενδύουν στη χώρα τους.
Δεν πρόκειται για επιστροφή σε ένα αποτυχημένο κρατικιστικό μοντέλο – ούτε για την κατάργηση της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας. Πρόκειται για την ανάγκη να λειτουργεί η αγορά μέσα σε ένα ορθολογικό πλαίσιο – όπου το δημόσιο συμφέρον, ο ανταγωνισμός και η παραγωγική ανάπτυξη δεν υποτάσσονται στα συμφέροντα μιας οικονομικής ολιγαρχίας.
Η ανεξαρτησία δεν είναι σύνθημα, αλλά προϋπόθεση
Υπάρχει, ωστόσο, ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα: Μια πραγματικά ανεξάρτητη πολιτική δύναμη δεν αρκεί να διακηρύσσει ότι θα συγκρουστεί με τα κατεστημένα συμφέροντα – πρέπει να είναι και η ίδια ανεξάρτητη από αυτά. Διαφορετικά, κινδυνεύει να αναπαράγει ακριβώς το σύστημα που υπόσχεται να αλλάξει.
Αυτό προϋποθέτει τρία πράγματα: Πρώτον, οικονομική και πολιτική ανεξαρτησία από τράπεζες, επιχειρηματικά συμφέροντα και χρηματοδοτικά κέντρα. Δεύτερον, ένα συγκεκριμένο, κοστολογημένο και εφαρμόσιμο οικονομικό πρόγραμμα, το οποίο δεν θα στηρίζεται σε εύκολες υποσχέσεις και παροχές χωρίς παραγωγικό αντίκρισμα. Τρίτον, ουσιαστική θεσμική διαφάνεια και λογοδοσία – έτσι ώστε να μην αναπαράγει η ίδια την οικονομική και πολιτική εξουσία που καλείται να ελέγξει.
Η ανεξαρτησία, επομένως, δεν αποδεικνύεται από τις διακηρύξεις, αλλά από τη δυνατότητα μιας πολιτικής δύναμης να λαμβάνει αποφάσεις χωρίς να εξαρτάται από εκείνους που έχουν συμφέρον να τις επηρεάζουν.
Η δημοκρατία χρειάζεται οικονομική ανεξαρτησία
Συμπερασματικά, η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη απλώς από μία ακόμη κυβερνητική εναλλαγή – αλλά από μια διαφορετική αντίληψη για την οικονομία και την πολιτική εξουσία.
Η δημοκρατία δεν μπορεί να είναι ουσιαστική όταν οι Πολίτες καλούνται κάθε τέσσερα χρόνια να επιλέξουν κυβέρνηση, αλλά οι βασικές οικονομικές αποφάσεις παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητες – ούτε όταν η πρόσβαση στην πίστωση, η κατανομή του πλούτου, η φορολογική πολιτική και η διαχείριση της δημόσιας περιουσίας καθορίζονται από ένα σύστημα στο οποίο η κοινωνική πλειοψηφία έχει περιορισμένη επιρροή.
Η πολιτική ανεξαρτησία προϋποθέτει οικονομική ανεξαρτησία – ενώ η οικονομική ανεξαρτησία προϋποθέτει παραγωγική βάση, εγχώρια αποταμίευση, ισχυρούς θεσμούς, ανταγωνιστικό χρηματοπιστωτικό σύστημα και πραγματική δυνατότητα άσκησης εθνικής οικονομικής πολιτικής.
Αυτό είναι το μεγάλο πολιτικό κενό της Ελλάδας: δεν υπάρχει επαρκώς συγκροτημένη πολιτική δύναμη που να συνδυάζει την κοινωνική δικαιοσύνη με την παραγωγική ανασυγκρότηση – την οικονομική κυριαρχία με τη δημοκρατική λογοδοσία και την επιχειρηματικότητα με την προστασία του δημόσιου συμφέροντος.
Η πραγματική εναλλακτική δεν είναι απλώς να αντικατασταθεί μια κυβέρνηση από μια άλλη – ούτε να αλλάξει η πολιτική ρητορική. Είναι να αμφισβητηθεί η ίδια η συγκέντρωση της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας – επειδή το ζητούμενο δεν είναι απλώς ποιος κυβερνά την Ελλάδα. Είναι ποιος πραγματικά καθορίζει την οικονομική της πολιτική, προς όφελος ποιων λειτουργεί η οικονομία και εάν οι Πολίτες έχουν τη δύναμη να αλλάξουν αυτή την πραγματικότητα.
Μια χώρα μπορεί να έχει εκλογές, κοινοβούλιο και τυπικά ανεξάρτητους θεσμούς. Εάν, όμως, η οικονομική της πολιτική είναι εγκλωβισμένη στα συμφέροντα των ισχυρών, τότε η δημοκρατία της παραμένει ελλιπής.
Η Ελλάδα χρειάζεται μια πολιτική δύναμη που δεν θα ζητά απλώς να διαχειριστεί καλύτερα το υπάρχον σύστημα – αλλά θα έχει το σχέδιο, την τεχνογνωσία και, κυρίως, την πολιτική και οικονομική ανεξαρτησία να το αλλάξει. Γιατί διαφορετικά, ακόμη και αν αλλάξουν τα πρόσωπα, η εξουσία θα παραμείνει ουσιαστικά στα ίδια χέρια.
