Ο πολυμήχανος Οδυσσέας στην «Εξτρεμοχώρα» του COVID-19 – The Analyst
Σχολιασμός Επικαιρότητας

Ο πολυμήχανος Οδυσσέας στην «Εξτρεμοχώρα» του COVID-19

Ο κορονοιός αποτελεί τον άγνωστο και αόρατο εχθρό της ανθρωπότητας βγαλμένο από τα βάθη των αιώνων και των ωκεανών – όμως έχει απέναντί του τον πολυμήχανο Οδυσσέα βγαλμένο από τα ομηρικά έπη. Η καινοτομία αγαπά την περιπέτεια, την αβεβαιότητα και το ρίσκο. Ο Homo Sapiens –με δόρυ την αστείρευτη δημιουργικότητά του– μπορεί να καινοτομήσει σε αχαρτογράφητα νερά και σε μονοπάτια αλαργινά.

Άρθρο

-του Νίκου Σύκα

Οι πανδημίες πάντοτε απειλούσαν την ανθρωπότητα περισσότερο κι από τους πολέμους. Δεν είχαμε για πολύ καιρό μία πανδημία τέτοιας έκτασης από το 1918 και την ισπανική γρίπη, που προσέβαλε το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού και σκότωσε περίπου 50 εκατ. ανθρώπους. O Ίαν Γκόλντιν, ο οικονομολόγος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης είχε προειδοποιήσει ήδη από το 2015 στο βιβλίο του “The Butterfly defect” (To ελάττωμα/αποδήμηση της πεταλούδας) για τους συστημικούς κινδύνους που κυοφορούνται σε έναν αλληλεξαρτώμενο κόσμο κι ιδίως γι’ αυτόν μίας πανδημίας. Η παγκοσμιοποίηση, ναι μεν έφερε ευημερία σε πολλές περιοχές του κόσμου, αλλά στον τομέα της υγείας μεταφράσθηκε σε υπερσυγκέντρωση πληθυσμού σε γιγαντούμενα αστικά κέντρα, με ανθυγιεινές παραγκουπόλεις στις παρυφές τους, με αγορές ζώων, συχνά αγρίων, κοντά σε αεροδρόμια, μέσω των οποίων μεταδίδονται οι ιοί σε όλον τον πλανήτη, ενώ και η ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά συνιστά έναν εξίσου μεγάλο κίνδυνο.

Στο βιβλίο του «Οι Μηχανές της Ζωής – Πώς οι μικροοργανισμοί έκαναν τη Γη κατοικήσιμη» ο Paul Falkowski αναφέρει ότι «Ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία στη Βιολογία είναι ότι τα μικρόβια που αποτελούν τους παλαιότερους αναπαραγόμενους οργανισμούς στη Γη ανακαλύφθηκαν πρόσφατα και έχουν σε μεγάλο βαθμό αγνοηθεί […] Η ζωή στη Γη είναι ασταθής, αναπόφευκτα εφήμερη, αλλά απίστευτα ανθεκτική. Πότε πότε, καταστροφικά συμβάντα πέρα από τον έλεγχο κάθε ζωντανού οργανισμού οδηγούν σε μαζικές εξαφανίσεις ειδών […] αλλά οι μικροοργανισμοί πέρασαν την εξαφάνιση και επέζησαν […] Εμείς οι άνθρωποι έχουμε μια μακρά ιστορία συνύπαρξης με τα μικρόβια. Παρά το γεγονός ότι ένα μέρος της ιστορίας αφορά σε ειρηνική συνύπαρξη, οι ειρηνικές πλευρές επικαλύπτουν έναν πολυετή χαμηλού επιπέδου πόλεμο μεταξύ ημών και των μικροβιακών εισβολέων που είναι εξελικτικά προγραμματισμένοι για να μας σκοτώσουν. Όμως διαθέτουμε κάποια χαρακτηριστικά που απορρέουν από την εξέλιξη και αποτελούν πλεονέκτημα σε αυτό τον πόλεμο. Στη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, ο ίδιος ο πόλεμος έχει σε μεγάλο βαθμό επηρεάσει την εξελικτική μας πορεία και αυτή των μικροβίων. Ας δούμε ένα από τα χαρακτηριστικά που μας δίνουν κάποιο πλεονέκτημα σε αυτή τη διαμάχη με τα μικρόβια. Η ανάπτυξη μιας σύνθετης γλώσσας και της περιληπτικής σκέψης είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και σημαντικά χαρακτηριστικά που μας διαχωρίζουν από όλα τα άλλα ζώα».

Τη διαφορετική αυτή μορφή εξέλιξης, την πολιτισμική εξέλιξη, ο Paul Falkowski την ονομάζει οριζόντια μεταφορά πληροφοριών «Η ικανότητα να επικοινωνείς τέτοιες σκέψεις είναι εξαιρετική και ιδιαιτέρως σημαντική […] κατά συνέπεια, η αποκτηθείσα γνώση μπορεί να διατηρηθεί χωρίς γενετική επιλογή […] Η εξέλιξη της γλώσσας και η γρήγορη μεταφορά πληροφορίας βοήθησε να μειωθεί ο μικροβιολογικός έλεγχος της αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού».

Προφητική η προειδοποίηση του Paul Falkowski «Στη πορεία της εξελικτικής τους ζωής, οι μικροοργανισμοί έκαναν αυτό τον πλανήτη κατοικήσιμο για τους εαυτούς τους και τελικά για εμάς. Είμαστε μόνο επιβάτες σε αυτό το ταξίδι. Παρόλα αυτά παίζουμε με τους μικροοργανισμούς για την κυριαρχία. Είναι απλά θέμα χρόνου, χωρίς να αυτοπεριοριζόμαστε, να σχεδιάσουμε κατά λάθος και να ελευθερώσουμε μικροοργανισμούς που θα μπορούσαν ουσιαστικά να διαταράξουν την ισορροπία των ηλεκτρονίων στην παγκόσμια αγορά. Αυτό ενδεχομένως να ήταν καταστροφικό».

Ο Paul Falkowski κάνει αναφορά σε δύο σημαντικές εξελίξεις που άλλαξαν τη σχέση που έχουμε με τα μικρόβια «Πρώτα, έγινε γνωστό ότι ελαχιστοποιώντας την έκθεση σε συγκεκριμένα μικρόβια, οι αρρώστιες μπορούν να αποφευχθούν […] Η δεύτερη ανακάλυψη ήταν εκείνη των φυσικών μεταβολιτών που σκότωναν τα μικρόβια. Αντιβιοτικό είναι ένας όρος που είχε δημιουργηθεί από τον Selman Waksman, που ανακάλυψε την στρεπτομυκίνη […] Πράγματι, είναι τόσα πολλά τα αντιβιοτικά που εφαρμόζονται στη ζωική κτηνοτροφία, ώστε πολλά μικρόβια έχουν πάθει ανοσία στα κοινά αντιβιοτικά και παλεύουν να μας σκοτώσουν. Η ανοσία τους οφείλεται σε μεταλλάξεις […] Δεδομένης μιας μαζικής πληθυσμιακής αύξησης πώς θα συντηρήσουμε τους εαυτούς μας; Κάτι τελικά θα μειώσει τον πληθυσμό μας. Μήπως θα είναι το φαγητό; Το νερό; Η ενέργεια; Το περιβάλλον; Μήπως τα μικρόβια γίνουν υπερβολικά ανθεκτικά στα πιο εξελιγμένα αντιβιοτικά μας και πάλι μας σκοτώσουν μαζικά; Ή θα παραμορφωθεί μόνιμα η χημεία που ελέγχει τους μικροοργανισμούς στον πλανήτη μας, ώστε να γίνει λιγότερο φιλόξενος για τους ανθρώπους».

Ο όρος «Μαύρος Κύκνος», ως αναφορά σε εκείνα τα σπάνια και απρόβλεπτα γεγονότα που έρχονται να συγκλονίσουν την υφήλιο επιφέροντας τεράστιες επιπτώσεις και αλλάζοντας δραματικά τον ρου της ιστορίας, δημιουργήθηκε από τον Αμερικανολιβανέζο στατιστικολόγο-ακαδημαϊκό Nassim Taleb, συγγραφέα του βιβλίου «The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable». Ο λόγος για ένα βιβλίο που είχε κυκλοφορήσει το 2007, λίγα χρόνια δηλαδή έπειτα από τα τρομοκρατικά χτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου αλλά και μόλις λίγους μήνες πριν από την κατάρρευση της Lehman Brothers. Υπάρχουν αρνητικοί Μαύροι Κύκνοι (κίνδυνοι) και θετικοί Μαύροι Κύκνοι (ευκαιρίες).

Η θεωρία του Nassim Taleb επανέρχεται στο προσκήνιο μέσω του κορονοιού Covid-19 που ξεκίνησε από την Κίνα για να εξελιχθεί μέσα σε λίγους μήνες σε πανδημία πιάνοντας ολόκληρη την παγκόσμια κοινότητα απροετοίμαστη. Τα κράτη δεν υπολόγισαν αυτόν τον κίνδυνο, μια τέτοια ασύμμετρη απειλή. Όμως το συγκεκριμένο συμβάν αποτελεί ένα κλασσικό παράδειγμα Μαύρου Κύκνου που μπορούσε να μετατραπεί σε Γκρίζο Κύκνο. Η ραγδαία εξάπλωση του ιού ήταν προβλέψιμη και μπορούσε να αποφευχθεί από την αρχή –π.χ. απαγόρευση πτήσεων από και προς την Κίνα– θωρακίζοντας τον υπόλοιπο κόσμο. Παρόλο που η κλίμακα του προβλήματος ήταν εμφανής από το ξέσπασμα της επιδημίας στην Κίνα, ο κίνδυνος δεν εκτιμήθηκε σωστά.

Η ανθρωπότητα βρίσκεται σήμερα στην «Εξτρεμοχώρα» των κορονοιών με κύρια χαρακτηριστικά την εξαιρετική κλιμάκωση των φαινομένων και την υψηλή τυχαιότητα. Ο Nassim Taleb χρησιμοποιεί τον όρο «Extremistan» (Εξτρεμοχώρα) για να χαρακτηρίσει πολύπλοκες καταστάσεις ακραίων διαστάσεων που θεωρούνται αδιανόητες ακόμη και στο επίπεδο πρόβλεψης ενδεχομένων. Η Εξτρεμοχώρα εμπεριέχει εκρηκτικά ρίσκα και ασύμμετρους κινδύνους που μπορεί να οδηγήσουν σε βαριά κλιμάκωση των φαινομένων με σύνθετη και υψηλή τυχαιότητα και σε δραματικές ανατροπές.

Πρέπει να κάνουμε το παν να μην προσβληθούμε αλλά και να μην μεταδώσουμε τον ιό. Κρίσιμοι παράγοντες οι αρχές υγιεινής, ο αυτοπεριορισμός και η κοινωνική απόσταση ώστε να σπάσουν οι αλυσίδες μετάδοσης. Το μεγάλο όπλο υποστήριξης της πρώτης γραμμής των γιατρών, των νοσηλευτών και των εθελοντών που αποτελούν την αιχμή του δόρατος σε αυτό τον πόλεμο  είναι  η παθητική αντίσταση της κοινωνίας: «ΜΕΝΟΥΜΕ ΣΠΙΤΙ, ΣΤΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΜΑΣ». Αυτό είναι το άμεσο «εμβόλιο» κατά της επίθεσης του κορονοιού.

Χρειάζονται έξυπνες προσεγγίσεις. Η ανάπτυξη ενός πιο αυτοματοποιημένου τεστ ανίχνευσης κορονοϊού που θα επιτάχυνε τη δυνατότητα να γίνονται τεστ σε ασθενείς είναι ζωτικής σημασίας για την εξάλειψη της εξάπλωσης του Covid-19 επειδή θα επέτρεπε στους εργαζόμενους στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης να εντοπίζουν τους ασθενείς και να τους απομονώνουν, ακόμα και αν δεν αντιμετωπίζουν πολλά συμπτώματα. Η διεύρυνση των κριτηρίων διάγνωσης και της διενέργειας μοριακού ελέγχου για την ανίχνευση του κορονοϊού σε Κλινικά, Βιοιατρικά η Πανεπιστημιακά Εργαστήρια επιτρέπει την ανίχνευση περισσότερων ύποπτων κρουσμάτων στην κοινότητα καθώς και τη διενέργεια προληπτικών εξετάσεων.

Ασύμμετρες, μη-γραμμικές απειλές –όπως ο Covid-19 και οι αρνητικές κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις που επιφέρει– δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τα παραδοσιακά, στατικά εργαλεία που αναπτύχθηκαν για το γραμμικό περιβάλλον προηγούμενων δεκαετιών. Ο Covid-19 θα αλλάξει τον τρόπο που καινοτομούμε. Στη εποχή των μαύρων κύκνων χρειάζονται νέα στρατηγικά εργαλεία.

Μετά από πολύχρονη έρευνα έχω αναπτύξει ένα νέο Μοντέλο Καινοτομίας το οποίο βοηθά τη δημόσια διοίκηση και τις επιχειρήσεις να αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά τις πολλαπλές κρίσεις, τους ασύμμετρους κινδύνους, τα εκρηκτικά ρίσκα και τις καταστροφικές συνέπειες που μπορεί να προκύψουν. Το δυναμικό αυτό εργαλείο –το πρώτο σε παγκόσμιο επίπεδο που εφαρμόζει τη στρατηγική Antifragility στη διαδικασία της καινοτομίας– καθοδηγεί τους οργανισμούς να παράγουν πιο ανθεκτικές καινοτομίες κάτω από συνθήκες εξαιρετικής αβεβαιότητας.

Η πρωτοποριακή αυτή μέθοδος: α) Θέτει τους κανόνες για μετάβαση από το εύθραυστο στο ανθεκτικό, β) εντοπίζει και αφαιρεί τις ευθραυστότητες και διασφαλίζει ότι η πιθανότητα της καταστροφής είναι μηδενική, γ) δημιουργεί καινοτομίες οι οποίες έχουν τη δυνατότητα να τροποποιούν την έκθεσή τους ώστε να αξιοποιούν τις θετικές ασυμμετρίες (ευκαιρίες) και να αποφεύγουν τις αρνητικές ασυμμετρίες (κινδύνους), δ) μεγιστοποιεί τον επιστημονικό, κοινωνικό και οικονομικό αντίκτυπο της καινοτομίας, ε) εφαρμόζεται σε όλους τους τομείς, επίπεδα, μεγέθη και κλίμακες και στ) ενισχύει την ανθεκτικότητα των brands, των επιχειρήσεων, των οικισμών, των οικονομιών, των εθνών και των στρατηγικών σχεδίων αποτροπής κρίσεων και εκτάκτων αναγκών.

Το νέο Υπόδειγμα Καινοτομίας:

  1. Παρουσιάζεται αναλυτικά σε ένα Πρακτικό Οδηγό 150 σελίδων που έχω ετοιμάσει. Μεταξύ άλλων περιλαμβάνει μια σειρά: α) Μεθόδων και τεχνικών για την κατάλληλη τροποποίηση της έκθεσης (exposure modification) των οργανισμών σε ευκαιρίες (μεγιστοποίηση της έκθεσης) και κινδύνους (ελαχιστοποίηση της έκθεσης) και β) παραδειγμάτων εφαρμογών του νέου Συστήματος Καινοτομίας.
  2. Συνδυάζει κρίσιμους παράγοντες, χαρακτηριστικά και στοιχεία από τους τέσσερεις τύπους καινοτομίας –καινοτομία προϊόντος, καινοτομία διαδικασιών, οργανωσιακή καινοτομία και καινοτομία μάρκετινγκ/επικοινωνίας– για να δομήσει πιο βιώσιμες καινοτομίες. Η συνδυαστική δύναμη (combinatorial power) της πολυπαραμετρικής αυτής μεθόδου εντοπίζει περισσότερες ευκαιρίες και πολλαπλασιάζει τις πιθανότητας επίτευξης καινοτομικών αποτελεσμάτων.
  3. Χρησιμοποιεί την αταξία, το άγνωστο, το χάος, τη μεταβλητότητα, την τυχαιότητα, τη ρευστότητα και το χρόνο ως την πρώτη ύλη για την παραγωγή καινοτομιών σε ασύμμετρα περιβάλλοντα – ανθεκτικών καινοτομιών που αξιοποιούν τις θετικές ασυμμετρίες (ευκαιρίες) και αποφεύγουν τις αρνητικές ασυμμετρίες (κινδύνους). Η καινοτομία αγαπά την περιπέτεια, την αβεβαιότητα και το ρίσκο.
  4. Μπορεί να βοηθήσει τα έθνη και τους οργανισμούς να καινοτομήσουν σε αχαρτογράφητα νερά και, με δόρυ την αστείρευτη ανθρώπινη δημιουργικότητα, να αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά τον επικίνδυνο κορονοιό Covid-19 σε όλα τα μέτωπα και σε όλες τις πτυχές της ιστορικής αυτής μάχης.

Ο νέος κορονοιός αποτελεί τον άγνωστο και αόρατο εχθρό της ανθρωπότητας βγαλμένο από τα βάθη των αιώνων και των ωκεανών – όμως έχει απέναντί του τον πολυμήχανο Οδυσσέα βγαλμένο από τα ομηρικά έπη.

Βαθιές οι ρίζες της ανθρώπινης δημιουργικότητας – Από τον Ήφαιστο και τον Προμηθέα μέχρι τον Αριστοτέλη και τον Δαρβίνο… Από τον Πωλ Σεζάν και τον Μπετόβεν μέχρι τον Τόμας Έντισον και τον Αϊνστάιν… Από το αγαλματίδιο που αναπαριστά έναν Άνθρωπο Λιοντάρι στο σπήλαιο Στάντελ στη Γερμανία (περ. πριν 35.000 χρόνια) μέχρι τον Μιχαήλ Άγγελο και το άγαλμα του Δαβίδ. H ανθρώπινη δημιουργικότητα έλαβε τη μεγάλη της ώθηση πριν από 40.000 χρόνια, όταν ο σύγχρονος Homo Sapiens έφθασε στην Ευρώπη αφήνοντας τα πρώτα διακοσμητικά έργα τέχνης, που δείχνουν αφαιρετική και συμβολική σκέψη, γεγονός που μας προετοίμασε για περαιτέρω επαναστάσεις στη γεωργία και την επιστήμη.

Η Εννοιολογική Μεταφορά είναι το απόγειο της ικανότητάς μας για συμβολική σκέψη. Ένας τεράστιος αριθμός δημιουργικών ανακαλύψεων είναι  αποτέλεσμα του αναλογικού τρόπου σκέψης. Ορισμένες από τις πιο δημιουργικές εξελίξεις προκύπτουν όταν μια ιδέα που δουλεύει καλά σε ένα τομέα μεταφυτεύεται σε άλλο τομέα. Ο Αριστοτέλης ήταν ο πρώτος που παρουσίασε μια συστηματική μελέτη της λειτουργίας της Μεταφοράς ως τρόπου σκέψης και δόμησης του κόσμου.

Η εννοιολογική γλώσσα (conceptual language) αποτελεί το σήμα κατατεθέν του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Edward Wilson στο βιβλίο του The Origins of Creativity σημειώνει ότι «Χωρίς την εφεύρεση της γλώσσας, θα είχαμε παραμείνει ζώα. Χωρίς Μεταφορές θα ήμασταν ακόμη βάρβαροι. Οι Μεταφορές είναι ο μηχανισμός με τον οποίο δημιουργούνται νέες λέξεις, συνδυασμοί νέων λέξεων και νέες σημασίες λέξεων […] Ενώ οι Θετικές και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες έρχονται πιο κοντά, η συνέργεια μεταξύ τους επιταχύνεται […] Τα νέα πεδία συνδυάζουν την επιστημονική ανακάλυψη με τις καινοτομίες και τις δημιουργικές ιδέες των Ανθρωπιστικών Σπουδών».

Επίλογος

Η στρατηγική νίκης του Homo Sapiens έναντι του Covid-19 έγκειται στην τιθάσευση της ιδιότητας που ο Nassim Taleb ονομάζει Antifragility. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω μιας διττής προσέγγισης (bimodal approach – barbell strategy). Απ’ τη μια πρέπει όχι απλά να μειώσουμε αλλά να εκμηδενίσουμε κάθε πιθανότητα έκθεσής μας στο νέο κορονοιό (αποφυγή αρνητικών ασυμμετριών κινδύνων). Απ’ την άλλη πρέπει να είμαστε ανοικτοί σε ευκαιρίες να μεγιστοποιήσουμε την έκθεσή μας σε θετικές ασυμμετρίες ώστε να αναπτύξουμε νέες καινοτομίες σε όλους τους τομείς: Επιστημονική έρευνα, δημόσια διοίκηση, διαχείριση κρίσεων, ανθεκτικοί οικισμοί, κοινωνική καινοτομία, επιχειρηματική καινοτομία, κυκλική οικονομία, πολιτιστική καινοτομία κ.ά.

Χρειάζονται μετασχηματιστικές, ανατρεπτικές καινοτομίες που θα αποφέρουν εκθετικά πολλαπλασιαστικά οφέλη. Η ταχύτητα και η ευελιξία στην ανάπτυξη και διάχυση των νέων καινοτομιών είναι κρίσιμης σημασίας. Το νέο, διεπιστημονικό εργαλείο που παρουσιάζεται πολύ επιγραμματικά στο παρόν άρθρο βελτιώνει την αποδοτικότητα, επιταχύνει τη διαδρομή της καινοτομίας από την ιδέα στην παγκόσμια αγορά και αυξάνει το ποσοστό επιτυχίας των startups.

ΝΙΚΟΣ Γ. ΣΥΚΑΣ

Σύμβουλος Στρατηγικής & Καινοτομίας


Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας εκφράζουν αποκλειστικά τους συγγραφείς τους. Η ιστοσελίδα μας δεν λογοκρίνει τις γνώμες των συνεργατών της.

Συντάξτε την άποψή σας

Σχόλια

Don`t copy text!