.
Το ουσιαστικό κριτήριο είναι εάν η αγάπη για την πατρίδα μετατρέπεται σε δημιουργική δύναμη για την οικονομία, τους θεσμούς και την κοινωνία – ή εάν χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για τον αποκλεισμό, την ανισότητα και την αυθαίρετη άσκηση εξουσίας. Μια δημοκρατική κοινωνία μπορεί να υπερασπίζεται αποφασιστικά την εθνική της ταυτότητα, να προστατεύει την παραγωγική της βάση και να διεκδικεί την κυριαρχία της – χωρίς να απορρίπτει την ισοτιμία των ανθρώπων και τον σεβασμό προς τα άλλα έθνη. Αυτός είναι ο χώρος στον οποίο η εθνική συνείδηση μπορεί να συνυπάρξει με τη δημοκρατία, την οικονομική πρόοδο και την κοινωνική δικαιοσύνη.
.
Άποψη
Ο πατριωτισμός, ο εθνικισμός και η Ακροδεξιά είναι τρεις διαφορετικές έννοιες, οι οποίες συχνά συγχέονται στον δημόσιο διάλογο – είτε από άγνοια είτε για λόγους πολιτικής αντιπαράθεσης. Στην πραγματικότητα, εκφράζουν διαφορετικές αντιλήψεις – για το έθνος, την πατρίδα, την εθνική κυριαρχία, την κοινωνία και τη Δημοκρατία. Η διάκρισή τους έχει ιδιαίτερη σημασία – επειδή η αγάπη για την πατρίδα δεν συνεπάγεται ούτε εθνική ανωτερότητα ούτε αποδοχή ακραίων πολιτικών ιδεολογιών.
Ο πατριωτισμός είναι η αγάπη για την πατρίδα και η διάθεση προσφοράς για την ευημερία της. Δεν περιορίζεται στην εθνική υπερηφάνεια, στις ιστορικές μνήμες ή στα σύμβολα – αλλά εκφράζεται κυρίως μέσα από την ευθύνη απέναντι στην κοινωνία, την προστασία της εθνικής κυριαρχίας, την οικονομική ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και τη διασφάλιση ενός καλύτερου μέλλοντος για τις επόμενες γενιές.
Ένας πατριώτης δεν είναι υποχρεωμένος να συμφωνεί με την κυβέρνηση της χώρας του – ούτε όμως να θεωρεί ότι η πατρίδα του είναι ανώτερη από τις άλλες. Αντίθετα, μπορεί να ασκεί αυστηρή κριτική στην πολιτική ηγεσία – μεταξύ άλλων όταν πιστεύει ότι οι αποφάσεις της υπονομεύουν τα εθνικά συμφέροντα, τη δημοκρατία ή την ευημερία των Πολιτών. Η κριτική αυτή μπορεί να αποτελεί έκφραση πατριωτισμού, εφόσον αποσκοπεί στη βελτίωση της χώρας – όχι στην εξυπηρέτηση ιδιοτελών συμφερόντων.
Ο πραγματικός πατριωτισμός δεν μετριέται, επομένως, από την ένταση των εθνικών συνθημάτων – αλλά από τη συμβολή στην πρόοδο της χώρας. Μια οικονομία που δημιουργεί παραγωγικές θέσεις εργασίας, ένα κράτος που λειτουργεί με διαφάνεια, μια Δικαιοσύνη που εφαρμόζει ισότιμα τον νόμο και μια κοινωνία που προσφέρει ευκαιρίες στους Πολίτες της αποτελούν ουσιαστικές εκφράσεις πατριωτισμού.
Ο κλασικός εθνικισμός και η εθνική αυτοδιάθεση
Ο κλασικός εθνικισμός, όπως διαμορφώθηκε κυρίως στην Ευρώπη του 18ου και του 19ου αιώνα, συνδέθηκε με την αντίληψη ότι το έθνος αποτελεί θεμελιώδη πολιτική και πολιτισμική κοινότητα – η οποία δικαιούται να καθορίζει αυτόνομα την πολιτική της πορεία. Βασικές του αρχές ήταν η διατήρηση της εθνικής ταυτότητας, η εθνική αυτοδιάθεση και η πολιτική κυριαρχία.
Ιστορικά, ο εθνικισμός υπήρξε σε πολλές περιπτώσεις δύναμη απελευθέρωσης – όταν εθνικά κινήματα διεκδίκησαν την ανεξαρτησία τους από αυτοκρατορίες και ξένες δυνάμεις, επιδιώκοντας τη δημιουργία ανεξάρτητων κρατών. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 εντάσσεται σε αυτό το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο – αφού συνδέθηκε με την επιδίωξη της εθνικής ανεξαρτησίας και της πολιτικής αυτοδιάθεσης.
Σε κάθε περίπτωση, ο κλασικός εθνικισμός δεν ταυτίζεται αυτόματα με την Ακροδεξιά – αφού η διεκδίκηση του δικαιώματος ενός λαού να αποφασίζει για το μέλλον του, δεν προϋποθέτει την πεποίθηση ότι είναι ανώτερος από άλλους λαούς. Ούτε η προστασία της γλώσσας, της ιστορίας, του πολιτισμού και της εθνικής κυριαρχίας συνεπάγεται αναγκαστικά εχθρότητα προς άλλες χώρες.
Εν τούτοις, υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση: ο εθνικισμός μπορεί να εξελιχθεί σε αποκλειστική ιδεολογία, όταν το έθνος αντιμετωπίζεται ως υπέρτατη αξία που δικαιολογεί κάθε πολιτική επιλογή – ανεξάρτητα από τις συνέπειές της για τους άλλους λαούς ή για τα δικαιώματα των ανθρώπων. Μπορεί, επίσης, να μετατραπεί σε επεκτατισμό – όταν η εθνική αυτοδιάθεση αντικαθίσταται από την επιδίωξη κυριαρχίας πάνω σε άλλους λαούς.
Επομένως, η ιστορική εμπειρία τεκμηριώνει ότι ο εθνικισμός δεν έχει πάντοτε το ίδιο περιεχόμενο – αφού μπορεί να εκφράζει την επιδίωξη ανεξαρτησίας και αυτοδιάθεσης, αλλά μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί και για να δικαιολογήσει την εθνική ανωτερότητα, τις διακρίσεις ή την επιθετικότητα.
Η Ακροδεξιά και η σχέση της με το έθνος
Η Ακροδεξιά αποτελεί μία διαφορετική πολιτική κατηγορία – ενώ συνδέεται συνήθως με έναν συνδυασμό ακραίου εθνικισμού, αυταρχισμού και αποκλειστικών αντιλήψεων για το ποιος ανήκει στην εθνική κοινότητα. Ανάλογα με το κίνημα, μπορεί να περιλαμβάνει ξενοφοβία, ρατσισμό, θρησκευτική μισαλλοδοξία ή την αντίληψη ότι, ορισμένες ομάδες ανθρώπων δεν δικαιούνται ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία.
Δεν αρκεί, όμως, κάποιος να υποστηρίζει την εθνική κυριαρχία, την αυστηρή εφαρμογή της μεταναστευτικής νομοθεσίας ή μια συντηρητική κοινωνική πολιτική για να χαρακτηριστεί ακροδεξιός. Αντίστοιχα, η υποστήριξη της ελεύθερης αγοράς, η μείωση της φορολογίας ή η αντίθεση σε συγκεκριμένες ευρωπαϊκές πολιτικές δεν αποτελούν από μόνες τους κριτήρια Ακροδεξιάς.
Η ουσιαστική διάκριση αφορά το συνολικό ιδεολογικό πλαίσιο – ιδιαίτερα, τη στάση απέναντι στην ισότητα των Πολιτών, στα δικαιώματα των μειονοτήτων, στον πολιτικό πλουραλισμό και στους δημοκρατικούς θεσμούς.
Χρειάζεται, επίσης, να διακρίνουμε τη ριζοσπαστική Δεξιά από την ακραία Δεξιά – με τη στενότερη επιστημονική έννοια. Η πρώτη μπορεί να συμμετέχει στις εκλογές και να αποδέχεται τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών – αμφισβητώντας όμως ορισμένες θεμελιώδεις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η δεύτερη μπορεί να απορρίπτει την ίδια τη δημοκρατική τάξη – καθώς επίσης να υποστηρίζει αυταρχικές μορφές εξουσίας. Ο φασισμός και ο ναζισμός αποτελούν ιστορικά χαρακτηριστικά παραδείγματα ακραίων αυταρχικών και υπερεθνικιστικών ιδεολογιών.
Επομένως, δεν είναι ο πατριωτισμός που οδηγεί αναγκαστικά στην Ακροδεξιά – ούτε κάθε μορφή εθνικισμού ταυτίζεται με αυτήν. Το κρίσιμο σημείο είναι πότε η υπεράσπιση του έθνους μετατρέπεται σε δικαιολόγηση της ανισότητας, του αποκλεισμού και της ανεξέλεγκτης εξουσίας.
Εθνική κυριαρχία, οικονομία και κοινωνική δικαιοσύνη
Η διάκριση μεταξύ πατριωτισμού και Ακροδεξιάς έχει ιδιαίτερη σημασία και στην οικονομία – με την έννοια πως η υπεράσπιση της εγχώριας παραγωγής, η προστασία των εργαζομένων, η ενίσχυση της εθνικής οικονομίας και η μείωση των στρατηγικών εξαρτήσεων, μπορούν να αποτελούν στοιχεία μιας πατριωτικής οικονομικής πολιτικής.
Μια χώρα που εξαρτάται υπερβολικά από εισαγωγές κρίσιμων αγαθών, που αδυνατεί να διατηρήσει την παραγωγική της βάση ή που επιτρέπει τη συστηματική αποδυνάμωση της εργασίας δεν ενισχύει αναγκαστικά την εθνική της αυτονομία – ακόμη και αν επικαλείται διαρκώς την εθνική υπερηφάνεια.
Ο οικονομικός πατριωτισμός, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε εγχώρια επιχείρηση πρέπει να προστατεύεται ανεξαρτήτως αποτελεσματικότητας – ή ότι κάθε ξένη επένδυση είναι επιζήμια. Σημαίνει ότι οι οικονομικές επιλογές πρέπει να αξιολογούνται με βάση τη συμβολή τους στην παραγωγικότητα, στην απασχόληση, στα δημόσια έσοδα, στην τεχνολογική πρόοδο και στη μακροπρόθεσμη ευημερία της χώρας.
Αντίστοιχα, η εθνική κυριαρχία δεν εξασφαλίζεται μόνο με στρατιωτικά μέσα – ή με την άρνηση διεθνών συνεργασιών. Προϋποθέτει οικονομική ανθεκτικότητα, ενεργειακή ασφάλεια, αποτελεσματικούς θεσμούς, βιώσιμα δημόσια οικονομικά και δυνατότητα αυτόνομων πολιτικών επιλογών.
Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει ότι η διεθνής συνεργασία αντιστρατεύεται τον πατριωτισμό. Μια χώρα μπορεί να συνεργάζεται με άλλες, να συμμετέχει σε διεθνείς οργανισμούς και να επιδιώκει αμοιβαία οικονομικά οφέλη – διατηρώντας παράλληλα την ταυτότητα, την ανεξαρτησία και την ικανότητά της να υπερασπίζεται τα συμφέροντά της.
Ούτε, βέβαια, η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας. Το ζητούμενο είναι εάν οι θεσμοί και η οικονομική πολιτική εξασφαλίζουν ίσες ευκαιρίες, δίκαιους κανόνες και ουσιαστικές δυνατότητες προόδου για τους Πολίτες.
Η ελληνική απάντηση: κοινωνικός φιλελευθερισμός
Για την Ελλάδα, ο κοινωνικός φιλελευθερισμός (ανάλυση) μπορεί να αποτελέσει μια συνεκτική εναλλακτική – τόσο στον κρατισμό όσο και σε έναν ανεξέλεγκτο οικονομικό φιλελευθερισμό που αντιμετωπίζει την αγορά ως αυτοσκοπό.
Η ελεύθερη οικονομία είναι αναγκαία για την καινοτομία, την επιχειρηματικότητα και την παραγωγικότητα – αλλά δεν λειτουργεί, αποτελεσματικά χωρίς ανταγωνισμό, δικαιοσύνη, διαφάνεια και θεσμούς που περιορίζουν τα μονοπώλια και τις πελατειακές σχέσεις. Αντίστοιχα, το κοινωνικό κράτος δεν πρέπει να περιορίζεται στην εκ των υστέρων διαχείριση της φτώχειας – αλλά να δημιουργεί ευκαιρίες μέσα από την παιδεία, την υγεία, την κατάρτιση και την πρόσβαση στην εργασία. Ένα τέτοιο μοντέλο για την Ελλάδα θα έπρεπε να στηρίζεται σε πέντε βασικούς άξονες:
(α) Παραγωγική ανασυγκρότηση – με έμφαση στη μεταποίηση, στην τεχνολογία, στην αγροδιατροφή, στην ενέργεια και στις εξαγωγές.
(β) Κοινωνική δικαιοσύνη, με φορολογικό σύστημα που δεν επιβαρύνει δυσανάλογα τη μισθωτή εργασία και τις συνεπείς επιχειρήσεις – ενώ περιορίζει τη φοροδιαφυγή και τα προνόμια.
(γ) Ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς – με ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και ουσιαστικό έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας.
(δ) Εθνική και οικονομική αυτονομία – με περιορισμό των κρίσιμων εξαρτήσεων και αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας.
(ε) Κοινωνική συνοχή – με ίσους κανόνες, αποτελεσματική ένταξη όσων γίνονται δεκτοί στη χώρα, προστασία των εργαζομένων και αντιμετώπιση των πραγματικών αιτιών της ανασφάλειας.
Η εθνική ταυτότητα και η δημοκρατία δεν είναι αντίθετες έννοιες – ούτε η ελεύθερη οικονομία είναι ασύμβατη με την κοινωνική προστασία. Το ζητούμενο είναι να υπηρετούν και οι δύο την ευημερία των Πολιτών – όχι τη συγκέντρωση εξουσίας και πλούτου σε λίγους.
Η μετανάστευση και τα όρια της εθνικής πολιτικής
Η μετανάστευση αποτελεί ένα από τα ζητήματα, στα οποία οι παραπάνω έννοιες συχνά συγχέονται. Η υποστήριξη αυστηρών συνοριακών ελέγχων, η απαίτηση εφαρμογής της νομοθεσίας και η σύνδεση της νόμιμης μετανάστευσης με πραγματικές ανάγκες της οικονομίας, δεν συνιστούν από μόνες τους ακροδεξιά πολιτική.
Ταυτόχρονα η μετανάστευση, όπου εννοούμε πάντοτε τη νόμιμη μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να αυξήσει την προσφορά εργασίας και να ασκήσει πιέσεις στους μισθούς ορισμένων κατηγοριών εργαζομένων – ιδιαίτερα όταν οι εργασιακοί έλεγχοι είναι ανεπαρκείς και η αδήλωτη εργασία εκτεταμένη. Επομένως, η αξιολόγηση της μεταναστευτικής πολιτικής πρέπει να στηρίζεται σε οικονομικά και κοινωνικά δεδομένα – όχι σε γενικεύσεις για την καταγωγή ή την αξία των ανθρώπων.
Παράλληλα, μια συνεκτική πολιτική οφείλει να προστατεύει την κοινωνική συνοχή – να διασφαλίζει την εφαρμογή κοινών νόμων, να απαιτεί τον σεβασμό των δημοκρατικών κανόνων και να αποτρέπει τόσο την εκμετάλλευση των μεταναστών όσο και τον αθέμιτο ανταγωνισμό εις βάρος των εγχώριων εργαζομένων.
Η προστασία της εθνικής ταυτότητας και η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής είναι θεμιτοί πολιτικοί στόχοι. Δεν προϋποθέτουν, όμως, την άρνηση της ισονομίας – ούτε την αντιμετώπιση ολόκληρων πληθυσμιακών ομάδων ως συλλογικά υπεύθυνων για κοινωνικά προβλήματα.
Συμπέρασμα
Ο πατριωτισμός, ο κλασικός εθνικισμός και η Ακροδεξιά δεν είναι συνώνυμα. Ο πατριωτισμός εκφράζει την αγάπη και την ευθύνη απέναντι στην πατρίδα. Ο κλασικός εθνικισμός αναδεικνύει το έθνος ως πολιτική και πολιτισμική κοινότητα που δικαιούται να διατηρεί την ταυτότητά της και να καθορίζει το μέλλον της. Η Ακροδεξιά, στις χαρακτηριστικές της εκδοχές, συνδέει τον εθνικισμό με τον αυταρχισμό – επίσης με τον αποκλεισμό και την αμφισβήτηση βασικών δημοκρατικών αρχών.
Η υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας δεν απαιτεί την εχθρότητα προς άλλους λαούς. Η προστασία της εθνικής ταυτότητας δεν προϋποθέτει διακρίσεις μεταξύ ανθρώπων – ενώ η διεθνής συνεργασία δεν συνεπάγεται παραίτηση από τα εθνικά συμφέροντα.
Το ουσιαστικό κριτήριο είναι εάν η αγάπη για την πατρίδα μετατρέπεται σε δημιουργική δύναμη για την οικονομία, τους θεσμούς και την κοινωνία – ή εάν χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για τον αποκλεισμό, την ανισότητα και την αυθαίρετη άσκηση εξουσίας.
Μια δημοκρατική κοινωνία μπορεί να υπερασπίζεται αποφασιστικά την εθνική της ταυτότητα, να προστατεύει την παραγωγική της βάση και να διεκδικεί την κυριαρχία της – χωρίς να απορρίπτει την ισοτιμία των ανθρώπων και τον σεβασμό προς τα άλλα έθνη. Αυτός είναι ο χώρος στον οποίο η εθνική συνείδηση μπορεί να συνυπάρξει με τη δημοκρατία – με την οικονομική πρόοδο και με την κοινωνική δικαιοσύνη.
