Οι κεντρικές τράπεζες δεν πτωχεύουν ενώ η δραστηριότητα τους τελεί υπό τον έλεγχο ενός και μόνο παράγοντα, του πληθωρισμού. Αυτός κρίνει την αξιοπιστία τους, αυτός δείχνει την αποτελεσματικότητα τους και γενικότερα αυτός καθορίζει τα όρια τους.
Πολλές φορές κατά το παρελθόν και σε θεωρητικό επίπεδο έχουν διατυπωθεί ερωτήσεις αναφορικά με την δραστηριότητα των κεντρικών τραπεζών με σημαντικότερη ερώτηση εάν μια κεντρική τράπεζα μπορεί να πτωχεύσει.
Τα ερωτήματα αυτά έπαψαν να έχουν θεωρητικό περιεχόμενο για πρώτη ουσιαστικά φορά την Άνοιξη του 2023.
Έπρεπε να κλείσει η χρήση του 2022 και να δημοσιοποιηθούν οι ετήσιοι λογαριασμοί με την καταγραφή ζημιών για τις περισσότερες κεντρικές τράπεζες για να έρθει με πιο επιτακτικό τρόπο το βασικό ερώτημα εάν μια κεντρική τράπεζα μπορεί να πτωχεύσει.
Στην χρήση του 2022 οι ζημιές ξεκινούσαν από τα επίπεδα των 1,6 δις € που δημοσιοποίησε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα–ΕΚΤ και έφθαναν σε πρωτόγνωρα επίπεδα τύπου Ελβετίας όπου η κεντρική τράπεζα της χώρας δημοσιοποίησε ζημιές της τάξεως των 132 δις ελβετικών φράγκων (143 δισ. $).
Και εάν οι ζημιές της ΕΚΤ μπορούσαν να καλυφθούν από τα αποθεματικά της ύψους 8,166 δις €, οι ζημιές της Ελβετικής δεν μπορούσαν να καλυφθούν με αποτέλεσμα να υπάρχει θέμα διάβρωσης των ιδίων κεφαλαίων και προοπτικής λειτουργίας της με αρνητικά ίδια κεφάλαια.
Φυσικό επακόλουθο επομένως το άνοιγμα της συζήτησης σχετικά με τα όρια λειτουργίας μιας κεντρικής τράπεζας και το είδος της αξιοπιστίας της όταν μηδενίζονται τα ίδια κεφάλαια της .
Η παρέμβαση της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών , της Κεντρικής τράπεζας των κεντρικών τραπεζών ήταν φυσικά άμεση, διέλυσε με κάθε επίσημο τρόπο κάθε είδος ψευδαίσθηση και κάθε είδους ευφάνταστη προσέγγιση.
Στην ουσία είπε το αυτονόητο μιας και η κάθε κεντρική τράπεζα αποτελεί ένα φυσικό μονοπώλιο με όλα τα πλεονεκτήματα και τις επιλογές που την συνοδεύει ένα τέτοιο υπόβαθρο.
Είπε ότι δεν έχει μεγάλη σημασία η ύπαρξη κερδών ή ζημιών, είπε ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα στην λειτουργία τους όταν οι ζημιές έχουν εξαφανίσει τα ίδια κεφάλαια τους και κλείνοντας με απόλυτο τρόπο την όλη συζήτηση είπε με ξεκάθαρο τρόπο ότι οι κεντρικές τράπεζες δεν πτωχεύουν.
Ανεξάρτητα εάν μια κεντρική τράπεζα έχει αποκλειστικά μέτοχο το κράτος ή διαπραγματεύονται οι μετοχές της στο χρηματιστήριο όπως συμβαίνει για παράδειγμα με την Ελβετική και την Ελληνική ο αποκλειστικός της στόχος είναι η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών στην περίμετρο ευθύνης της.
Όλα τα υπόλοιπα είναι παράπλευρα επακόλουθα με τα κέρδη και τις ζημίες να καθορίζονται από τις συγκυρίες.
Κατά την περίοδο 2012-2021 η ΕΚΤ και οι κεντρικές τράπεζες της ζώνης του ευρώ κατέγραψαν κέρδη, προ φόρων και προβλέψεων, της τάξεως των 300 δις €.
Η μεταβολή της επιτοκιακής πολιτικής για την τιθάσευση των πληθωριστικών πιέσεων που οδήγησε τα επιτόκια από τα μηδενικά επίπεδα του 2016 στα επίπεδα του 3,5% τον Μάρτιο του 2023 σε ότι αφορά την κύρια αναχρηματοδότηση και ειδικά η αύξηση των επιτοκίων στην διευκόλυνση αποδοχής καταθέσεων από τα αρνητικά επίπεδα της περιόδου 2014-2019 με απώτερο επίπεδο το ύψος του -0,5 % του 2019, στα επίπεδα του 3% τον Μάρτιο του 2023 όπως ήταν απόλυτα λογικό και αναμενόμενο συρρίκνωσε τις πηγές εσόδων και αύξησε τις υποχρεώσεις οδηγώντας σε ζημιές.
Οι κεντρικές τράπεζες αποκομίζουν κέρδη από τόκους (σχετικούς με τα δάνεια που χορηγούν στις εμπορικές τράπεζες, από ομόλογα που αγοράζουν στα πλαίσια προγραμμάτων αγοράς στοιχείων ενεργητικού, από συναλλαγματικά διαθέσιμα) και από επενδύσεις (αγορά μετοχών, αμοιβαίων κεφαλαίων, κτλ).
Όλα αυτά είναι στοιχεία του ενεργητικού τους, ενώ στο παθητικό αποτυπώνονται τα τραπεζογραμμάτια που αποτελούν την βάση του νομισματικού συστήματος και τα οποία δεν αποφέρουν τόκο και οι κάθε είδους καταθέσεις των εμπορικών τραπεζών που δημιουργούν την υποχρέωση καταβολής τόκων και άρα αποτελούν έξοδο.
Όταν για παράδειγμα τα δάνεια δόθηκαν με επιτόκια αρνητικά ή μηδενικά και οι υποχρεώσεις προς τις εμπορικές τράπεζες–καταθέτες δημιουργούνται από επιτόκια της τάξεως από 0,75% (Σεπτέμβριος 2022) έως 2,65% που είναι σήμερα τότε οι ζημίες είναι αναπόφευκτες.
Η ΕΚΤ πλήρωσε για τόκους το 2021 το ποσό των 22 εκατ. € ενώ το αντίστοιχο ποσό για το 2022 εκτοξεύτηκε στα 2,075 δις €.
Εάν το μεγαλύτερο μέρος των ομολόγων που έχουν αγοραστεί φέρουν επιτόκια πολύ κοντά στο μηδέν και σήμερα οι αποδόσεις τους είναι τετραπλάσιες τότε είναι φυσικό οι τιμές τους να οδηγούν σε λογιστικές ζημιές.
Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να σταθούμε σε ένα κρίσιμο παράγοντα που έχει σχέση με τους διαφορετικούς τρόπους που απεικονίζονται στους ισολογισμούς των κεντρικών τραπεζών τα περιουσιακά τους στοιχεία.
Διότι δεν είναι δυνατόν για παράδειγμα οι κεντρικές τράπεζες της Ελβετίας και της Αυστραλίας να καταγράφουν τεράστιες και ιστορικού χαρακτήρα ζημιές ενώ οι υπόλοιπες να καταγράφουν μεν ζημιές αλλά σε λογικά επίπεδα.
Αυτό εξηγείται από τον τρόπο απεικόνισης των ομολόγων που διακρατούν, αφού οι μεν (Ελβετία , Αυστραλία )τα τιμολογούν στην αγοραία αξία τους ενώ οι δε (ΕΚΤ, Fed , Αγγλία) τα τιμολογούν στην τιμή κτήσης.
Όταν μιλούμε για κεντρικές τράπεζες η σωστότερη απεικόνιση είναι στην τιμή κτήσης αφού η απουσία ανάγκης για ρευστά δεν επιβάλει την πώληση τους πριν την ωρίμανση και άρα οι όποιες ζημιές είναι καθαρά λογιστικές και όχι πραγματοποιήσιμες.
Βέβαια αναφορικά με τις ζημιές της Ελβετικής Κεντρικής Τράπεζας πολλές οφείλονται στο μεγάλο όγκο συναλλαγματικών διαθεσίμων που έχει σωρεύσει ως αποτέλεσμα των παρεμβάσεων στην αγορά συναλλάγματος για την αποτροπή ενίσχυσης του Φράγκου και στην αγορά μετοχών κυρίως στις αγορές των ΗΠΑ.
Βεβαίως επειδή η αναντιστοιχία των επιτοκίων των στοιχείων ενεργητικού, κυρίως των ομολόγων αλλά και των υποχρεώσεων από τις καταθέσεις έχει παρατεταμένη χρονική διάρκεια και οι χρήσεις 2023-25 ήταν ζημιογόνες, όπως αναμένεται να κινηθούν με ζημιές και για την χρήση του 2026, πλην της Κεντρικής Τράπεζας της Ελβετίας, γι’ αυτό και ήδη γίνεται λόγος για την εξεύρεση τρόπων περιορισμού της κερδοφορίας από τα φθηνά δάνεια που έχει παράσχει η ΕΚΤ.
Ο λόγος για τις καταθέσεις των εμπορικών τραπεζών στη κεντρική, ο μεγαλύτερος όγκος των οποίων προέρχεται από προγράμματα αντιμετώπισης της πανδημίας και του αποπληθωρισμού.
Πέρα από τις υποχρεωτικές καταθέσεις οι οποίες σε όγκο φθάνουν το 1% του παθητικού των εμπορικών και επενδυτικών τραπεζών (καταθέσεις και ομόλογα μέχρι 2 έτη ) και εκτοκίζονται με το επιτόκιο των πράξεων κύριας αναχρηματοδότησης, σήμερα 2,65%, οτιδήποτε άλλο εμπίπτει σε αυτό που ονομάζεται υπερβάλλουσα ρευστότητα.
Αυτή η ρευστότητα εκτοκίζεται με το επιτόκιο διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων όμως λόγω του γεγονότος ότι το επιτόκιο της την περίοδο 2014-2019 ήταν αρνητικό και όχι απλά δεν επέφερε κέρδος αλλά ελλόχευε και ο κίνδυνος μεταφοράς του κόστους στους απλούς καταθέτες των εμπορικών τράπεζων αποφασίστηκε στα τέλη Οκτωβρίου 2019 να σπάσει σε δυο τμήματα (tiers).
Μέσω αυτού του διαχωρισμού οι εμπορικές τράπεζες είχαν την δυνατότητα να ξεπεράσουν το αρνητικό επιτόκιο και να καταθέτουν την πλεονάζουσα ρευστότητα μέχρι το 6πλασιο των υποχρεωτικών καταθέσεων στο τμήμα που έφερε μηδενικό επιτόκιο.
Βέβαια από τα μέσα Σεπτέμβριο 2022 οπότε και ξεκίνησε η ανοδική πορεία του επιτοκίου διευκόλυνσης αποδοχής καταθέσεων της ΕΚΤ , επιφέροντας την επιτοκιακή κανονικότητα, η αναντιστοιχία των επιτοκίων διαμόρφωσε όρους κερδοφορίας για τις εμπορικές τράπεζες που σήμερα έχουν οδηγήσει στο άλλο άκρο από αυτό του σπασίματος σε δυο τμήματα.
Σε αυτό όμως που θέλει την αναζήτηση τρόπων αυστηροποίησης των όρων δανεισμού των εμπορικών τραπεζών και την αύξηση του ύψους των υποχρεωτικών καταθέσεων.
Εδώ να θυμίσουμε ότι η μείωση των ελάχιστων υποχρεωτικών καταθέσεων στην ΕΚΤ από το 2 σε 1% πραγματοποιήθηκε το 2012 στα πλαίσια της προσπάθειας αύξησης των χορηγήσεων και στήριξης της αναπτυξιακής προσπάθειας.
Σήμερα στα πλαίσια της αντιπληθωριστικής πολιτικής η αύξηση τους φαντάζει ως λύση με τα λιγότερα προβλήματα , μιας και η μονομερής αλλαγή συμβολαίων των προγραμμάτων μακροχρόνιου δανεισμού θα προκαλέσει νομικές εμπλοκές.
Παράλληλα η καταγραφόμενη διεθνώς απειλή ρευστότητας ενδεχόμενα με την αύξηση του ελάχιστου ορίου να θωρακιστεί καλλίτερα με υπαρκτό πάντα κίνδυνο την ύφεση.
Στην βάση όμως του αποκλειστικού στόχου της ΕΚΤ που δεν είναι άλλος από την σταθερότητα των τιμών δεν απέχουμε χρονικά πολύ από την αυστηροποίηση των παραμέτρων της νομισματικής της πολιτικής σε όλες τις εκφάνσεις της , πέρα της ήδη πραγματοποιθείσας στο πεδίο των επιτοκίων.
Και μπορεί η Ελβετική Κεντρική Τράπεζα σε αντίθεση με τις υπόλοιπες δυτικές κεντρικές τράπεζες, να εμφάνισε τεράστια κέρδη το 2024 (80,7 δισ. φράγκα) και ισχυρή κερδοφορία το 2025 (26,1 δισ. φράγκα), όμως αυτό οφείλεται στη μεγάλη έκθεσή της σε χρυσό —όπου κατέγραψε κέρδη αποτίμησης 36,3 δισ. φράγκων μόνο το 2025— και σε διεθνείς μετοχές.
Ομιλούμε όμως για άκρως συγκυριακά κέρδη που θα επιφέρουν μερίσματα στους μετόχους της όπως είδαμε πριν το 2023 χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μεταβάλουν το διαχρονικό υπόβαθρο της λειτουργίας της.
Εν’ κατακλείδι και με την βεβαιότητα της καθημερινής ανατολής του ήλιου, οι κεντρικές τράπεζες δεν πτωχεύουν ενώ η δραστηριότητα τους τελεί υπό τον έλεγχο ενός και μόνο παράγοντα, του πληθωρισμού.
Αυτός κρίνει την αξιοπιστία τους, αυτός δείχνει την αποτελεσματικότητα τους και γενικότερα αυτός καθορίζει τα όρια τους.
ΛΕΚΚΑΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ
e-mail: salekkas@gmail.com

