.
Η αχίλλειος πτέρνα μας, η φαντασία
Σύμφωνα με τον AntonioDamasio, διακεκριμένο νευροεπιστήμονα και καθηγητή Ψυχολογίας, Φιλοσοφίας και Νευρολογίας, το συναίσθημα συνδέεται με το σώμα (σωματικοποίηση του νου). Εικάζουμε ότι το συναίσθημα σχετίζεται με το σώμα επειδή το συναίσθημα εδράζεται στο Διάμεσο εγκέφαλο (Stefan Leidig, Ingrid Glomp «Γιατί φοβόμαστε»), δηλαδή πιθανά επειδή βρίσκεται κοντά στο εγκεφαλικό στέλεχος που είναι η απόληξη της σπονδυλικής στήλης (σώμα) και γι’ αυτό είναι σταθερό. Έτσι, το συναίσθημα του φόβου κάνει το ζώο να τρέξει μακρυά από τον κίνδυνο ή να παλέψει όταν απειλείται το σώμα.
Σε αυτό το σημείο θα προβούμε σε μια αντινομία. Θα χρησιμοποιήσουμε τη φαντασία μας για να φανταστούμε τις διαδικασίες εξέλιξης της φαντασίας. Ως φαντασία ορίζεται η δημιουργική συνειδητή σκέψη. Μήπως όμως στην πορεία της εξέλιξης 100.000 χρόνων από τότε που ξεκινά η ταξινόμηση μας ως Sapiens,η φαντασία για διάφορους λόγους εξελίχθηκε και παρέκκλινε από συνειδητή σε ασυνείδητη σκέψη και τότε έγινε φαντασίωση;Μήπως η φαντασίωση που αποκόπηκε από την πραγματικότητα, μας αποκόπτει και από την επιβίωση; έτσι εξηγείται πως ο κοινωνικός άνθρωπος, το αγελαίο ζώο που μέσα στην ομάδα βλέπει την επιβίωση, έγινε ατομιστής δηλαδή αντιτίθεται στους όρους της επιβίωσης του. Αυτού του είδους η φαντασία συνιστά κίνδυνο για την επιβίωση του Sapiensκαι πιθανόν είναι το χαρακτηριστικό ενός άλλου είδους. Η δημιουργική σκέψη καθοδηγεί την εξειδίκευση. Από τα πρώτα κύτταρα της φαντασίας που υπήρχαν στον πρώτο άνθρωπο του είδους μας (υπόθεση εργασίας), τα κύτταρα της φαντασίας πρέπει στη συνέχεια στη διάρκεια της εξέλιξης να πολλαπλασιάστηκαν και να εξειδικεύτηκαν περαιτέρω, ας τα ονομάσουμε κύτταρα φαντασίωσης (νέα υπόθεση εργασίας). Αυτά πρέπει να απομακρύνθηκαν πολύ από την απεικόνιση του πραγματικού κόσμου και τη λογική σκέψη, δηλαδή τη μεγαλύτερη συνάφεια που έχει η λογική σκέψη με την πραγματικότητα.
Αυτά τα κύτταρα πιθανόν να αντανακλούν απεικόνιση της απεικόνισης και σαν το χαλασμένο τηλέφωνο να παραποιούν πολύ την πραγματικότητα, δημιουργώντας την εικονική πραγματικότητα (έτσι εξηγείται ο αυτοθαυμασμός των shelfie, το ότι υπάρχουν άνθρωποι που ομφαλοσκοπούν 20’ σε ένα τουριστικό τοπίο για να τραβήξουν την πιο κολακευτική προσωπογραφία τους που θα αναρτήσουν στο facebook χωρίς να έχουν επαφή με τον τόπο, το γεγονός ότι τους απασχολούν τα προβλήματα των παιχτών του Survivor ενώ μένουν απαθείς στο πρόβλημα του γείτονα τους που χάνει τη δουλειά του, το σπίτι του ή την επιχείρηση του από κατάσχεση).
Οι επαγγελματίες της πειθούς στηρίζονται ακριβώς στις αδυναμίες του εγκεφάλου μας για να μας πείσουν μέσω της φαντασίας είτε να αγοράσουμε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο/υπηρεσία που δεν χρειαζόμαστε, είτε να ψηφίσουμε ένα συγκεκριμένο κόμμα που τις παραμονές των επόμενων εκλογών διαλαλούμε ότι θα κόψουμε το χέρι μας αν το ξαναψηφίσουμε! Με άλλα λόγια σε αυτή την ασυνείδητη φυσική στάση μας στηρίζονται για να μας χειραγωγήσουν. Αυτή είναι η δουλειά τους κι εμείς δεν μπορούμε εύκολα να το αναγνωρίσουμε, έτσι γινόμαστε εύκολα χειραγωγήσιμα θύματα.
Στην εικονική πραγματικότητα χωρά πολύ εύκολα η χειραγώγηση και χάνεται η κοινή λογική. Για παράδειγμα, ένας τουρίστας που περιμένει από το tripadvisor να του υποδείξει σε ποιο εστιατόριο θα πάει για φαγητό, θα πληρώσει πιθανά διπλάσια τιμή για το 1/3 μιας μερίδας , ενώ θα έτρωγε ένα γεμάτο πιάτο στα μισά χρήματα (σχέση ποσότητας/ποιότητας και τιμής), αν ρωτούσε έναν ντόπιο. Άλλο παράδειγμα: τη Δευτέρα του Πάσχα στο ρεύμα προς Αθήνα στην Παλιά Εθνική οδό Αθηνών- Κορίνθου, η μέση ταχύτητα των οχημάτων ήταν τα 60-70χλμ/ώρα-δηλαδή όσο μπορούσαν να τρέξουν (συχνά χωρίς να βλέπεις προπορευόμενο όχημα), όταν στην νέα εθνική υπήρχε μποτιλιάρισμα χιλιομέτρων. Τότε ο «χάρτης του Σκάι» μετέδιδε ότι στην Παλιά Εθνική έχει μέτρια κυκλοφορία! Εάν κάποιος δεν βρισκόταν εκεί δεν θα μπορούσε να κρίνει την ποιότητα της είδησης και φυσικά θα απέφευγε την παλιά εθνική οδό. Και δε σταματάει εδώ η χειραγώγηση. Κάποιος «φουκαράς» που αποπειράθηκε να επικοινωνήσει για να αποκαταστήσει την αλήθεια, δέχθηκε τέτοια επίθεση από τον αλάνθαστο χάρτη του Σκάι που αναγκάστηκε να «τα μαζέψει», μόνο συγνώμη δε ζήτησε ο άνθρωπος μπροστά στην παντοδυναμία του παρουσιαστή.
Η κατάλληλη χρήση μόνο 6 τεχνικών – ανταπόδοση, δέσμευση και συνέπεια, κοινωνικό πρότυπο, συμπάθεια, αυθεντία και σπανιότητα- αρκεί, ώστε να στραφούν εναντίον μας όπλα επιρροής που να μας καθιστούν πειθήνια όργανα και ασυνείδητα θύματα κατά τον ερευνητή Robert B. Cialdini, PhD, όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Η τέχνη της πειθούς».
Το οικονομικό σύστημα έχει αναγάγει τη διαχείριση της φαντασίας μας σε επιστήμη με το Marketing, αλλά αυτό τον ρεαλιστικό κατά την άποψη μας ορισμό του Marketing, δηλαδή ως «οργάνωση ενός συστήματος διαχείρισης της φαντασίας» δεν τον βρήκαμε σε κανένα εγχειρίδιο.
Μετά από αυτά μπορούμε να εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι είμαστε το τέλειο είδος;
Μήπως η ατέλεια μας οφείλεται στη φαντασία μας; Το ίδιο όπως και η επιτυχία μας σαν είδος; Μήπως, από το υπερβολικό πλήθος ή/και τις περίπλοκες συνδέσεις τα πιο απομακρυσμένα και ενεργειακά ασταθή κύτταρα εξειδικεύονται σε λειτουργία φαντασιοπληξίας και αποκόπτεται η επικοινωνία τους και με τη λογική σκέψη;Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι είμαστε το μόνο (θεωρητικά αγελαίο) είδος που εμπιστευόμαστε ανίσχυρους ισχυρούς, ανισόρροπους και ασταθείς ηγέτες. Για το λόγο και μόνο ότι κολακεύουν τη φαντασία μας.Γεγονός, που ατυχώς θέτει σε κρίση τη δυνατότητα επιβίωσης μας.
Η διαδικασία της εξέλιξης πιστεύουμε ότι δέχθηκε πίεση από δύο κύριους παράγοντες: την κολακεία του νου και το φόβο, «το καρότο και το μαστίγιο». Ο μεν φόβος ήταν και είναι ευεργετικός για την επιβίωση, όταν το άτομο μπορεί να αντιδράσει με πάλη ή φυγή (τους μοναδικούς μηχανισμούς που διαθέτει), δηλαδή όταν είναι ελεύθερο ενώ ο φόβος λειτουργεί καταστροφικά για την υγεία και τη ζωή όταν είχε περιοριστεί αυτή η δυνατότητα αντίδρασης. Ο εθελούσιος περιορισμός του φυσικού χαρακτηριστικού της ελευθερίας (περιορισμένη κίνηση και στατική ζωή μέσω της μόνιμης εγκατάστασης έναντι νομαδικής ζωής)και της αφοβίας (σε επίπεδο ιδεών της τόλμης και του ηρωισμού) συντελέστηκε σταδιακά στην ανθρώπινη ιστορία από τη γεωργική επανάσταση, από τη βιομηχανική επανάσταση και στις μέρες μας από τις σύγχρονες επαναστάσεις της βιοτεχνολογίας και των Τεχνολογιών πληροφορικής & επικοινωνίας. Η εθελούσια αποστέρηση της ελευθερίας που είναι φυσικό χαρακτηριστικό του είδους μας συνιστά άλλο ένα στοιχείο που διαφοροποιεί το σύγχρονο άνθρωπο. Ο σύγχρονος άνθρωπος εξέτρεψε έτσι τις έννοιες ελευθερία και ασφάλεια σε λέξεις χωρίς πραγματικό νόημα. Η ελευθερία να επιλέξεις αρχηγό κράτους στις εκλογές έγινε εικονική, ισοδύναμη με τον καταναλωτισμό.
Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι οι πρωθυπουργοί είναι εικονικοί με την έννοια ότι δεν εξασφαλίζουν στην πραγματικότητα τους όρους επιβίωσης της ομάδας τους και γίνονται αναλώσιμοι, όπως τα καταναλωτικά προϊόντα. Η ασφάλεια, από την αρχική της έννοια, δηλαδή την εξασφάλιση των συνθηκών που ενισχύουν τον αγώνα για επιβίωση παρεκτράπηκε σε απόλυτο ιδανικό και οδηγεί τους ανθρώπους σε συνθήκες οικόσιτων ζώων. Κίνητρο όλων αυτών των επαναστάσεων απετέλεσε η βελτίωση, δηλαδή η ευκολία της ζωής και μέσο για την κατάκτηση της η ανθρώπινη φαντασία. Οι νέες επιστήμες ΤΠΕ μας υπόσχονται ότι θα βελτιώσουν σημαντικά την υγεία μας και την ποιότητα της ζωής μας. Αλλά, μήπως είναι κι αυτή άλλη μια κολακεία της φαντασίας μας με μη αναστρέψιμες επιπτώσεις;
Τέλος, η αισθητή διαφοροποίηση της φαντασίας πιθανόν να επιταχύνθηκε τα τελευταία περίπου 80 χρόνια από το γεγονός ότι οι άνθρωποι στο μεγαλύτερο τμήμα του πλανήτη δε γνώρισαν τον πόλεμο, επομένως ήταν απούσες οι συνθήκες πίεσης των μεταλλάξεων. Ακόμα, από άλλους παράγοντες όπως η προσφορά ενέργειας στο ηλεκτρικό κύκλωμα του εγκεφάλου από εξωτερικές πηγές – Ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία από τα ραντάρ, τις κεραίες, τις οικιακές συσκευές και τέλος η διαφήμιση.
Η γιγάντωση και η πολυπλοκότητα μέσω της εξειδίκευσης απειλούν το κάθε σύστημα με κατάρρευση. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε αρχικά την κατάρρευση των δικαιωμάτων, όπου τα δικαιώματα έγιναν ευσεβείς πόθοι. Επίσης, οι οικονομολόγοι συχνά μιλούν για κίνδυνο παγκόσμιας κατάρρευσης του οικονομικού συστήματος.
«Όλα θα έπρεπε να γίνονται όσο το δυνατό πιο απλά, αλλά όχι απλούστερα», είχε πει ο Einstein. Ένα σύστημα για να είναι σταθερό πρέπει να είναι απλό, ίσως όχι απλούστερο. Αλλά ούτε και πολύ πολύπλοκο.Τα ορθογώνια κτίρια αντέχουν καλύτερα τους σεισμούς από τα κτίρια με τις σύνθετες κατόψεις. Μήπως το δικό μας σύστημα γίνεται υπερβολικό, γιγάντιο και περίπλοκο, κατ’ αντιστοιχία με τα διοικητικά και άλλα συστήματα που διαχειρίζονται τον συνεχώς αυξανόμενο πληθυσμό της γης;
Αξίζει να προσθέσουμε στον παραπάνω συλλογισμό την τύχη που είχε το ελάφι της Ιρλανδίας (πηγή). Το ελάφι “Irishelk” έπεσε θύμα της εξέλιξης των κεράτων του και εξαφανίστηκε. Τα κέρατα του εξελίχθηκαν και αυξήθηκαν υπέρμετρα έως τα 3,65 μ πλάτος και βάρος έως 40 κιλά, με αποτέλεσμα να πιάνονται στα κλαδιά των δέντρων. Χωρίς δυνατότητα διαφυγής, κατέληγε από τη στέρηση των βασικών του αναγκών (τροφή, νερό, αναπαραγωγή) και εξαφανίστηκε ως είδος, δείχνοντας μας ότι η υπερβολική εξέλιξη των κεράτων του που θαύμαζε και το έκαναν περήφανο και θαυμαστό ήταν τελικά η καταστροφή του.
Εν κατακλείδι, θεωρούμε ότι στην πλειονότητα ο σύγχρονος άνθρωπος απέχει πολύ από το είδος Sapiens στο οποίο νομίζουμε ότι ανήκουμε. Έχει χάσει τα χαρακτηριστικά της αγελαίας φύσης, της φυσικής δύναμης, της φυσικής ελευθερίας, της αφοβίας, της δράσης, της σκέψης και της κρίσης, που τον οδήγησαν στην επιβίωση και την κυριαρχία στον πραγματικό κόσμο. Αντί αυτού τον χαρακτηρίζει ο ατομισμός, η καθήλωση σε πνιγηρές και βαρετές εργασίες,η αδυναμία -γι’ αυτό και η αναζήτηση περισσότερης ασφάλειας, η εκχώρηση της ελευθερίας έναντι της ασφάλειας, ο φόβος, η άκριτη συμπεριφορά στερημένη κοινής λογικής που τον καθιστά χειραγωγήσιμο και απολύτως ελεγχόμενο, όπως τα οικόσιτα ζώα.
Σε μια εξελικτική πορεία δεκάδων χιλιετιών χάσαμε την επαφή και τη δράση-ζωή στον πραγματικό κόσμο και αποζητούμε να αναπνέουμε καθηλωμένοι σε ένα κόσμο εικονικό. Το τίμημα της φαντασίας μας είναι πολύ μεγάλο.
Οι ανθρωπολόγοι, οι κοινωνιολόγοι, οι βιολόγοι, οι νευρολόγοι και γενικά οι επιστήμονες όλων των συναφών επιστημών έχουμε την άποψη ότι πρέπει να επανεξετάσουν το θέμα της ταξινόμησης μας. Με τα παραπάνω χαρακτηριστικά, είμαστε άραγε ακόμα το ίδιο είδος; Μήπως οι Sapiens που αντιδρούν και παλεύουν όταν η πραγματικότητα αντιφάσκει με τη λογική της επιβίωσης και αναρωτιούνται γιατί δεν το πράττουν οι πολλοί, μπερδεύονται θεωρώντας τους το ίδιο είδος;
Μήπως έχουμε στον παρόντα χρόνο την ευκαιρία να υπερασπιστούμε τον Sapiens; «Συν Αθηνά και χείρα κίνει»
Κατερίνα Μπερλή
