Η πλάνη της σύνθεσης - The Analyst
ΜΑΚΡΟ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

Η πλάνη της σύνθεσης

.

Η μεγαλύτερη παρανόηση της οικονομικής πολιτικής είναι ότι όσα ισχύουν για ένα νοικοκυριό ισχύουν και για μια ολόκληρη οικονομία. Η γενικευμένη μείωση μισθών, δαπανών και εισοδημάτων δεν δημιουργεί αυτομάτως ανταγωνιστικότητα και πλούτο. Αντίθετα, μπορεί να συρρικνώσει τη ζήτηση, να περιορίσει τις επενδύσεις και να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο οικονομικής στασιμότητας. Η δημοσιονομική πειθαρχία δεν αρκεί όταν αποδυναμώνεται η πραγματική οικονομία. Οι επιχειρήσεις χρειάζονται καταναλωτές με αγοραστική δύναμη, οι επενδύσεις χρειάζονται προοπτικές και το κράτος χρειάζεται ισχυρή παραγωγική βάση. Το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να μοιράζουμε μια μικρότερη οικονομική πίτα, αλλά να δημιουργούμε περισσότερο πλούτο.

.

Ανάλυση

Ένα από τα μεγαλύτερα και συχνότερα σφάλματα στην οικονομική πολιτική είναι η πεποίθηση ότι, όσα είναι σωστά για μια επιχείρηση ή ένα νοικοκυριό είναι εξίσου σωστά και για το σύνολο της οικονομίας – αν και η αντίληψη αυτή φαίνεται εκ πρώτης όψεως απολύτως λογική.

Ειδικότερα, όταν ένα νοικοκυριό αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες, περιορίζει τις δαπάνες του, αποταμιεύει περισσότερο και προσπαθεί να μειώσει τις υποχρεώσεις του – ενώ αντίστοιχα, όταν μια επιχείρηση αντιμετωπίζει προβλήματα κερδοφορίας, περιορίζει τα έξοδά της, μειώνει το κόστος παραγωγής και αναζητά τρόπους αύξησης της ανταγωνιστικότητάς της.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η συμπεριφορά μετατρέπεται σε γενική οικονομική συνταγή – την οποία καλούνται να εφαρμόσουν ταυτόχρονα όλα τα νοικοκυριά, όλες οι επιχειρήσεις και το ίδιο το κράτος.

Γιατί πρόκειται για πρόβλημα; Επειδή αυτό που μπορεί να είναι ορθολογικό για έναν οικονομικό παράγοντα, για ένα νοικοκυριό ή για μία επιχείρηση, μπορεί να αποδειχθεί καταστροφικό όταν εφαρμόζεται από όλους μαζί – κάτι που διαφοροποιεί την μακροοικονομία, από τη μικροοικονομία.

Στην οικονομική επιστήμη, το γεγονός αυτό ονομάζεται «πλάνη της σύνθεσης» (fallacy of composition) – δηλαδή το λογικό σφάλμα να θεωρούμε ότι, κάτι που ισχύει για το επιμέρους ισχύει αυτομάτως και για το σύνολο. Για να γίνει κατανοητό, αρκεί ένα απλό παράδειγμα.

Εάν μια επιχείρηση μειώσει τους μισθούς των εργαζομένων της, μπορεί προσωρινά να περιορίσει το κόστος της και να αυξήσει την ανταγωνιστικότητά της. Εάν όμως όλες οι επιχειρήσεις μιας χώρας μειώσουν ταυτόχρονα τους μισθούς, τότε εκατομμύρια εργαζόμενοι θα έχουν μικρότερο διαθέσιμο εισόδημα – ενώ αρκετοί θα οδηγηθούν στην ανεργία, η οποία έχει ως επιπλέον αποτέλεσμα ένα τεράστιο κόστος για το κράτος.

Μικρότερο διαθέσιμο εισόδημα, σημαίνει ότι θα περιορίσουν τις αγορές τους – θα αγοράζουν λιγότερα προϊόντα, θα καταναλώνουν λιγότερες υπηρεσίες και θα αναβάλλουν επενδυτικές ή άλλες δαπάνες. Ποιος θα χάσει από αυτήν την εξέλιξη; Οι ίδιες οι επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά και τελικά το κράτος.

Εκείνες που αρχικά επιδίωξαν να μειώσουν το κόστος τους, θα βρεθούν αντιμέτωπες με μειωμένο κύκλο εργασιών, χαμηλότερη ζήτηση και ενδεχομένως ακόμη μικρότερα κέρδη – ενώ στη συνέχεια θα επιχειρήσουν νέες περικοπές, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο συρρίκνωσης της οικονομικής δραστηριότητας.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι, οι δαπάνες του ενός αποτελούν έσοδα κάποιου άλλου. Με απλά λόγια, ο μισθός ενός εργαζομένου είναι κόστος για την επιχείρηση που τον πληρώνει – ταυτόχρονα όμως αποτελεί εισόδημα για το νοικοκυριό που θα αγοράσει τα προϊόντα άλλων επιχειρήσεων.

Επομένως, η γενικευμένη μείωση του κόστους εργασίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως βελτίωση της οικονομικής κατάστασης – αφού μπορεί να προκαλέσει μείωση της συνολικής ζήτησης, δηλαδή της αγοραστικής δύναμης που στηρίζει την παραγωγή και την απασχόληση.

Το παράδοξο της αποταμίευσης

Ανάλογη είναι η περίπτωση της αποταμίευσης – όπου για ένα νοικοκυριό, η αύξηση της αποταμίευσης είναι συνήθως θετική επιλογή. Δημιουργεί οικονομικό απόθεμα, μειώνει την εξάρτηση από τον δανεισμό και προσφέρει ασφάλεια για το μέλλον. Τι συμβαίνει όμως όταν όλα τα νοικοκυριά αποφασίζουν ταυτόχρονα να περιορίσουν την κατανάλωσή τους και να αποταμιεύσουν περισσότερο;

Η συνολική ζήτηση μειώνεται – οπότε οι επιχειρήσεις πουλούν λιγότερα, περιορίζουν την παραγωγή τους και ενδεχομένως απολύουν εργαζομένους. Τα εισοδήματα υποχωρούν και τελικά η συνολική αποταμίευση μπορεί να μην αυξηθεί καθόλου – παρά την προσπάθεια όλων να αποταμιεύσουν περισσότερο.

Το παραπάνω είναι γνωστό στην οικονομική επιστήμη ως «παράδοξο της αποταμίευσης» (paradox of thrift) – μια έννοια που συνδέεται με την κεϋνσιανή μακροοικονομική θεωρία. Φυσικά δεν σημαίνει ότι η αποταμίευση είναι επιζήμια – αλλά ότι η δυνατότητα μιας οικονομίας να αποταμιεύει, εξαρτάται και από τη δημιουργία εισοδήματος. Δηλαδή, χωρίς επαρκή παραγωγή και εισοδήματα, η επιθυμία για μεγαλύτερη αποταμίευση δεν μπορεί να μετατραπεί αυτομάτως σε πραγματική αποταμίευση.

Το ίδιο λάθος κάνει συχνά και το κράτος – όπου όταν μια οικονομία βρίσκεται σε κρίση, η συνήθης πολιτική απάντηση είναι η δημοσιονομική πειθαρχία, η μείωση των δαπανών, η αύξηση των φόρων και η προσπάθεια δημιουργίας υψηλών δημοσιονομικών πλεονασμάτων.

Ασφαλώς, κανένας δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι τα δημόσια οικονομικά πρέπει να λειτουργούν χωρίς κανόνες ή ότι τα ελλείμματα δεν έχουν κόστος – το αντίθετο μάλιστα. Εν τούτοις, υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά μεταξύ της δημοσιονομικής σταθερότητας και της δημοσιονομικής συρρίκνωσης.

Ειδικότερα, όταν το κράτος μειώνει τις δαπάνες του ή αυξάνει υπέρμετρα τη φορολογία, αφαιρεί εισόδημα από τον ιδιωτικό τομέα – κάτι που μπορεί να είναι διαχειρίσιμο μόνο όταν η οικονομία αναπτύσσεται δυναμικά και η ιδιωτική ζήτηση είναι ισχυρή. Όταν όμως η ιδιωτική οικονομία είναι ήδη αδύναμη, η ίδια πολιτική μπορεί να επιδεινώσει το πρόβλημα – ενώ η μείωση της οικονομικής δραστηριότητας περιορίζει τη φορολογική βάση, μειώνει τα φορολογικά έσοδα και μπορεί να οδηγήσει σε νέα μέτρα περιορισμού των δαπανών. Έτσι, μια πολιτική που σχεδιάστηκε για να βελτιώσει τα δημόσια οικονομικά μπορεί τελικά να υπονομεύσει την ίδια την οικονομική βάση από την οποία χρηματοδοτείται το κράτος.

Η ανταγωνιστικότητα δεν επιτυγχάνεται με τη φτωχοποίηση.

Συνεχίζοντας, ένα ακόμη διαδεδομένο σφάλμα είναι η αντίληψη ότι μια χώρα γίνεται ανταγωνιστικότερη όταν μειώνει τους μισθούς και το κόστος εργασίας.

Εν προκειμένω, πράγματι μια επιχείρηση μπορεί να βελτιώσει τη θέση της έναντι των ανταγωνιστών της μειώνοντας το κόστος παραγωγής. Όταν όμως όλες οι επιχειρήσεις και όλες οι χώρες επιχειρούν να κάνουν το ίδιο, το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα η βελτίωση της συνολικής ανταγωνιστικότητας.

Πολύ περισσότερο  μέσα σε μια νομισματική ένωση, όπου τα κράτη δεν διαθέτουν τη δυνατότητα ανεξάρτητης συναλλαγματικής πολιτικής, η γενικευμένη προσπάθεια μείωσης των μισθών μπορεί να οδηγήσει σε αποπληθωριστικές πιέσεις – σε χαμηλότερη ζήτηση και σε εντονότερες οικονομικές ανισορροπίες.

Η πραγματική ανταγωνιστικότητα μιας οικονομίας πρέπει να στηρίζεται κυρίως στην παραγωγικότητα, στην τεχνολογία, στις υποδομές, στην ποιότητα των προϊόντων, στην εκπαίδευση και στην αποτελεσματική λειτουργία των θεσμών – ενώ μόνο η αύξηση της παραγωγικότητας επιτρέπει τη βελτίωση των πραγματικών εισοδημάτων. χωρίς να υπονομεύεται η ανταγωνιστική θέση των επιχειρήσεων.

Αντίθετα, η διαρκής συμπίεση των μισθών μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση, να αποθαρρύνει τις επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο και να εγκλωβίσει μια οικονομία σε ένα μοντέλο χαμηλής προστιθέμενης αξίας – όπως δυστυχώς συμβαίνει με την ελληνική οικονομία.

Η πολυετής προτεραιότητα στη δημοσιονομική προσαρμογή, η υπερφορολόγηση και η συμπίεση των εισοδημάτων δεν μπορούν να αξιολογούνται αποκλειστικά με βάση τα πρωτογενή πλεονάσματα – ή τη μείωση του λόγου του δημοσίου χρέους προς το ΑΕΠ. Πρέπει να εξετάζονται και οι επιπτώσεις τους στην ιδιωτική αποταμίευση – επίσης στην αγοραστική δύναμη, στις παραγωγικές επενδύσεις και στην εξωτερική ανταγωνιστικότητα της χώρας.

Μια οικονομία μπορεί να εμφανίζει δημοσιονομικά πλεονάσματα, αλλά ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει αδύναμη εγχώρια παραγωγή, χαμηλή παραγωγικότητα, εξάρτηση από εισαγωγές και μεγάλα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (ανάλυση) – μεγέθη που δεν είναι  αντιφατικά, αλλά οι διαφορετικές πλευρές της ίδιας οικονομικής πραγματικότητας.

Η βιωσιμότητα μιας οικονομίας δεν εξασφαλίζεται μόνο με τη δημοσιονομική ισορροπία – αφού απαιτείται επιπλέον ισορροπία στον ιδιωτικό τομέα, επαρκής παραγωγική βάση και δυνατότητα δημιουργίας εισοδημάτων από πραγματική οικονομική δραστηριότητα.

Εκτός αυτού, όταν η ανάπτυξη εξαρτάται υπερβολικά από εξωτερικά κεφάλαια, δανεισμό ή προσωρινές ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, χωρίς ανάλογη ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής ικανότητας, δημιουργούνται νέες εξαρτήσεις – ενώ το πραγματικό ζητούμενο είναι μια οικονομία που αναπτύσσεται και όχι μια κοινωνία που απλώς προσαρμόζεται στη φτώχεια της.

Επίλογος

Η ελεύθερη οικονομία της αγοράς δεν σημαίνει ότι κάθε επιχείρηση, κάθε νοικοκυριό ή κάθε κυβέρνηση μπορεί να ενεργεί απομονωμένα –  χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις συνέπειες των αποφάσεών της στο σύνολο. Αντίθετα, η εύρυθμη λειτουργία της αγοράς προϋποθέτει την κατανόηση των αλληλεξαρτήσεων μεταξύ εισοδημάτων, κατανάλωσης, επενδύσεων, απασχόλησης και παραγωγής – ενώ δεν πρόκειται για κρατισμό, αλλά για μία αναγκαιότητα.

Οι επιχειρήσεις χρειάζονται καταναλωτές με εισόδημα, οι εργαζόμενοι χρειάζονται επιχειρήσεις με βιώσιμη κερδοφορία και οι επενδύσεις χρειάζονται προοπτικές ζήτησης – ενώ το κράτος χρειάζεται μια ισχυρή οικονομία, για να διατηρεί υγιή δημόσια οικονομικά.

Κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν μπορεί να ευημερεί μακροπρόθεσμα εις βάρος όλων των υπολοίπων – οπότε η οικονομική πολιτική οφείλει να ξεπεράσει την απλοϊκή λογική της διαρκούς περικοπής κόστους και να επικεντρωθεί στη δημιουργία εισοδήματος, στην παραγωγικότητα, στις επενδύσεις και στη διεύρυνση της παραγωγικής βάσης.

Η αιτία είναι η ύπαρξη μια θεμελιώδους οικονομικής αλήθειας που συχνά παραβλέπεται – το ότι δεν μπορούν όλοι να αυξήσουν τα κέρδη τους, μειώνοντας ταυτόχρονα τα εισοδήματα όλων των υπολοίπων. Επιπλέον, δεν μπορεί μια οικονομία να αναπτυχθεί όταν η πολιτική της περιορίζεται στο να μοιράζει μια ολοένα μικρότερη οικονομική πίτα.

Η πραγματική οικονομική πρόοδος λοιπόν δεν προκύπτει από τη γενικευμένη λιτότητα – αλλά από τη δυνατότητα μιας κοινωνίας να παράγει περισσότερο, να δημιουργεί υψηλότερη προστιθέμενη αξία και να κατανέμει με βιώσιμο τρόπο τα οφέλη της ανάπτυξης. Εάν δεν το κάνει, είναι καταδικασμένη να χρεοκοπεί ξανά και ξανά – τόσο το κράτος, όσο και οι Πολίτες του.


Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας εκφράζουν αποκλειστικά τους συγγραφείς τους. Η ιστοσελίδα μας δεν λογοκρίνει τις γνώμες των συνεργατών της.