Θα ήταν ανόητο να θελήσει να προβλέψει κανείς το μέλλον του καπιταλισμού – οπότε η μοναδική δυνατότητα είναι οι διαπιστώσεις, σύμφωνα με τις οποίες οι δυτικές κοινωνίες εμφανίζουν ραγδαία αυξανόμενες ρωγμές που απειλούν το οικοδόμημα
(To άρθρο αποτελείται από 2 Σελίδες)
.
“Εάν ένας πολιτικός ήταν ειλικρινής απέναντι στους εκλογείς του, θα τους έλεγε πως πρέπει να είναι έτοιμοι για όλα – πως οφείλουν να βοηθήσουν μόνοι τους τον εαυτό τους χωρίς να περιμένουν τίποτα από την Πολιτεία, ότι το επάγγελμα που μαθαίνουν σήμερα δεν θα υπάρχει ενδεχομένως αύριο, πως η κοινωνική ασφάλιση δεν είναι δεδομένη, ούτε οι συντάξεις, καθώς επίσης ότι ο πλανήτης, μαζί με τη χώρα τους, μετατρέπεται σε ένα περιπετειώδες, άγριο πάρκο, το οποίο είναι αδύνατον να διασχίζει κανείς στο μέλλον με την ασφάλεια που είχε στο παρελθόν”.
.
Άρθρο
Η κατάρρευση του καπιταλισμού αποτελούσε πάντοτε ένα σημαντικό θέμα στη σύγχρονη οικονομία – ενώ στο παρελθόν δεν ήταν μόνο ο K. Marx πεπεισμένος πως ο καπιταλισμός έχει ημερομηνία λήξης, αλλά και ο D. Ricardo. Ο Keynes είχε γράψει πως τα εγγόνια του, δηλαδή εμείς, δεν θα ζούσαμε πια σε ένα καπιταλιστικό σύστημα, ενώ ο Schumpeter είχε δύο διαφορετικές απόψεις:
(α) Σύμφωνα με την πρώτη, η οποία εκφράσθηκε κατά τη διάρκεια της νεανικής του ηλικίας, το απάνθρωπο αυτό σύστημα, το οποίο στηριζόταν στον ανταγωνισμό, στην ιδιοκτησία και στις αγορές, θα προβλημάτιζε έντονα κάποια στιγμή τους ανθρώπους, με αποτέλεσμα να επιχειρήσουν να το αλλάξουν.
(β) Με βάση τη δεύτερη, στην οποία κατέληξε αργότερα, όταν ήταν ήδη ηλικιωμένος, οι σοσιαλδημοκράτες θα «στραγγάλιζαν» την καπιταλιστική επιχειρηματικότητα, η οποία βασίζεται στη δημιουργική καταστροφή, για παρόμοιους λόγους – επειδή είναι ανασφαλής, αβέβαιη, «μανιοκαταθλιπτική» γενικότερα και πολύ κουραστική.
Σήμερα επανέρχεται η συζήτηση που αφορά το τέλος του καπιταλισμού, το οποίο συνδέεται με την πτώση των Η.Π.Α., με το τέλος της ηγεμονίας του δολαρίου, καθώς επίσης με την κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος και των μεγάλων τραπεζών – οι οποίες «τρέφονται» από τις κεντρικές που διοικούν ουσιαστικά τα κράτη, έχοντας μετατρέψει την Πολιτική σε πιστό τους υπηρέτη.
Η αιτία τώρα, λόγω της οποίας προβλέπεται το τέλος του καπιταλισμού, είναι η έλλειψη ανάπτυξης, τα τεράστια χρέη που έχουν συσσωρευτεί στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, καθώς επίσης η μη ισορροπημένη αναδιανομή του πλούτου, με αποτέλεσμα τη «διάρρηξη» του κοινωνικού ιστού – ο οποίος έχει αντικατασταθεί από έναν απάνθρωπο κυνισμό του τύπου «ο σώζων εαυτόν σωθήτω», όπου όλοι ενδιαφέρονται αποκλειστικά και μόνο για το δικό τους συμφέρον.
Εν τούτοις, είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο, αφού οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν πως δεν υπάρχει καμία εναλλακτική δυνατότητα, οπότε δεν βλέπουν το λόγο της αντικατάστασης του καπιταλισμού, με την έννοια ενός λειτουργικού συστήματος δημοκρατικής κοινωνικοοικονομικής οργάνωσης – ειδικά μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση, καθώς επίσης στα υπόλοιπα κράτη που εφαρμόσθηκε.
Άλλωστε το σημερινό αντίπαλο δέος του, ο κρατικός καπιταλισμός, ο οποίος αποτελεί τη μετεξέλιξη του υπαρκτού κομμουνισμού, με κύριο εκπρόσωπο του την Κίνα, είναι μεν ένα αρκετά επιτυχημένο οικονομικό σύστημα, αλλά βρίσκεται πολύ μακριά από τη Δημοκρατία – αφού πρόκειται ουσιαστικά για μία μορφή εθνικοσοσιαλισμού, όπως αυτή που κυριάρχησε στο παρελθόν στη ναζιστική Γερμανία.
Συνεχίζοντας, το τέλος του καπιταλισμού δεν φαίνεται πως θα είναι το αποτέλεσμα της ελεύθερης επιλογής των ανθρώπων, οι οποίοι θα αποφάσιζαν την αντικατάσταση του με κάποιο άλλο σύστημα – ανάλογα λειτουργικό και δημοκρατικό.
Αντίθετα, θεωρείται πως θα καταστραφεί από μόνος του, μέσα από μία διαδικασία που ξεκίνησε το 1970 – όπου κυριάρχησαν τα χρήματα χωρίς αντίκρισμα (κατάργηση του κανόνα του χρυσού), επικράτησε ο νεοφιλελευθερισμός, ακολούθησε η παγκοσμιοποίηση, μεταφέρθηκε το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγικής διαδικασίας στην Ασία, διογκώθηκε υπερβολικά το χρηματοπιστωτικό σύστημα, σταμάτησε η ανάπτυξη στη Δύση, εκτοξεύθηκαν στα ύψη τα χρέη, ξέσπασε η κρίση του 2008 και αυξήθηκαν επικίνδυνα οι ισολογισμοί όλων των κεντρικών τραπεζών, παρασέρνοντας σε μία παράλογα ανοδική πορεία τους δείκτες των χρηματιστηρίων (γράφημα).
.
ΗΠΑ – η εξέλιξη του δημόσιου χρέους, του ΑΕΠ, της ποσότητας χρήματος και του δείκτη Dow Jones.
(*Πατήστε στην εικόνα για μεγέθυνση)
.
Στα πλαίσια αυτά, θεωρείται πολύ σωστά πως η κρίση του 2008 δεν επιλύθηκε, αλλά απλά αγοράσθηκε χρόνος, με ένα πάρα πολύ ακριβό τίμημα – πόσο μάλλον όταν οι τεράστιες ποσότητες φθηνών χρημάτων, με τις οποίες πλημμύρισαν το σύστημα οι κεντρικές τράπεζες, δεν έχουν οδηγήσει τις δυτικές οικονομίες στην ανάπτυξη.
Θα μπορούσε βέβαια να ισχυρισθεί κανείς πως κάτι ανάλογο βίωσε η Δύση το 1929, όταν κατέρρευσαν οι αγορές και ακολούθησε η Μεγάλη Ύφεση, η οποία ισοπέδωσε κυριολεκτικά το καπιταλιστικό κοινωνικό σύστημα – χωρίς όμως τελικά να το καταστρέψει, αφού συνεχίζει να υπάρχει σήμερα. Η αιτία όμως που τελικά δεν κατέρρευσε τότε ο καπιταλισμός δεν είναι άλλη από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο – ο οποίος ουσιαστικά συνέβαλλε στη διατήρηση του. Κανένας όμως δεν εύχεται να συμβεί σήμερα κάτι ανάλογο, χωρίς βέβαια να μπορεί να το αποκλείσει – ειδικά όταν διαισθάνεται πως ενδεχομένως κάτι τέτοιο επιδιώκεται στο μέτωπο της Ρωσίας.
Συνεχίστε στη 2η σελίδα (…)
Περαιτέρω μία κοινωνία καταρρέει, όταν το σύστημα που τη διατηρεί δεν μπορεί πια να οργανώσει τη ζωή των μελών της, κάνοντας την βιώσιμη και προβλέψιμη. Στις περισσότερες χώρες της Δύσης σήμερα κανένας δεν είναι σίγουρος για τη θέση εργασίας του, ενώ το σύστημα δεν μπορεί να φροντίσει για την ασφάλεια του Πολίτη, με αποτέλεσμα να πρέπει να αυτοσχεδιάζει συνεχώς για να μπορεί να επιβιώσει. Οι αλλαγές που συμβαίνουν δε είναι τόσο γρήγορες, ώστε ελάχιστοι καταφέρνουν να συμβαδίσουν μαζί τους – ενώ η πλειοψηφία δεν εμπιστεύεται πλέον την Πολιτική, αφού πράγματι αδυνατεί να προσφέρει λύσεις.
Ειδικότερα, εάν ένας πολιτικός ήταν ειλικρινής απέναντι στους εκλογείς του, θα τους έλεγε πως πρέπει να είναι έτοιμοι για όλα – πως οφείλουν να βοηθήσουν μόνοι τους τον εαυτό τους χωρίς να περιμένουν τίποτα από την Πολιτεία, ότι το επάγγελμα που μαθαίνουν σήμερα δεν θα υπάρχει ενδεχομένως αύριο, πως η κοινωνική ασφάλιση δεν είναι δεδομένη, ούτε οι συντάξεις, καθώς επίσης ότι ο πλανήτης, μαζί με τη χώρα τους, μετατρέπεται σε ένα περιπετειώδες, άγριο πάρκο, το οποίο είναι αδύνατον να διασχίζει κανείς στο μέλλον με την ασφάλεια που είχε στο παρελθόν.
Η συνεχώς αυξανόμενη ανασφάλεια βέβαια θα δημιουργήσει πολλά τοπικά πολιτικά κινήματα ακραίων τάσεων – μερικά από τα οποία θα είναι τρομακτικά, κάτι που ήδη διαπιστώνεται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως στη Γαλλία, στην Αυστρία, στην Ολλανδία κλπ. Τα νέα αυτά κινήματα, ακόμη και τα σχετικά υγιή όπως αυτά της ήπιας αριστεράς, δεν πρόκειται να προσφέρουν λύσεις στα υφιστάμενα προβλήματα – όπως στο παράδειγμα της Ελλάδας, η οποία προηγείται των άλλων χωρών της ΕΕ όσον αφορά την ύφεση, την υπερχρέωση, την ανεργία, καθώς επίσης την κατάρρευση του παραγωγικού και κοινωνικού της ιστού.
Δεν πρόκειται λοιπόν να επικρατήσει η τάξη που έχει χαθεί από τις δυτικές κοινωνίες, αλλά μία νέα αταξία, αφού δεν υπάρχουν εναλλακτικές δυνατότητες – η εργασία απαιτεί κεφάλαιο και το κεφάλαιο, στην παγκόσμια καπιταλιστική κοινωνία με τις ελεύθερες αγορές, προσφέρεται μόνο κάτω από καπιταλιστικές προϋποθέσεις. Με δεδομένο δε το ότι, τα χρήματα δίνονται σε αυτούς που έχουν χρήματα, ενώ αυτοί που δεν έχουν χρήματα, χάνουν όλα όσα έχουν, η κατάσταση μάλλον θα συνεχίσει να επιδεινώνεται.
Ξανά στο παράδειγμα της Ελλάδας, εάν υποθέσουμε πως θα κυβερνήσει μία αμιγώς αριστερή κυβέρνηση, οι επιλογές που έχει στη διάθεση της είναι είτε η μη τήρηση των προεκλογικών της δεσμεύσεων, είτε η τήρηση τους και η έξοδος από την Ευρωζώνη – δύο εναλλακτικές δυνατότητες δηλαδή, οι οποίες είναι πιθανόν να οδηγήσουν τη χώρα σε μία νέα, μεγαλύτερη αταξία και σε ένα καινούργιο, οδυνηρότερο χάος, εάν τελικά δεν στηριχθεί από την ΕΚΤ και την Ευρώπη.
.
Η καπιταλιστική διαδικασία
Συνεχίζοντας, για να μπορεί να λειτουργεί ο καπιταλισμός ως ένα κοινωνικό σύστημα, θα πρέπει να υπάρχουν αντίθετες δυνάμεις, οι οποίες να διορθώνουν τα λάθη του – ενώ η νομιμοποίηση του, η αποδοχή του δηλαδή από τους ανθρώπους στηρίζεται στην υπόσχεση του, σύμφωνα με την οποία η ιδιοτέλεια των πολλών συμβάλλει στην κοινωνική πρόοδο και στην ωφέλεια του συνόλου.
Για να μπορεί να συμβαίνει κάτι τέτοιο απαιτείται όμως ένα αρκετά πολύπλοκο θεσμικό περιβάλλον: έντιμα, μη διεφθαρμένα πολιτικά κόμματα, λειτουργικά δικαστήρια, ορθολογικό επιχειρηματικό και φορολογικό πλαίσιο, ικανές επιτροπές ανταγωνισμού, σωστές συνδικαλιστικές οργανώσεις, ισχυρά ιδρύματα κοινωνικής ασφάλισης κοκ.
Όλα αυτά όμως πρέπει ένα κράτος να τα δημιουργήσει, κυρίως δε να τα διατηρήσει, αφού δεν εξασφαλίζονται από μόνα τους – ενώ ο καπιταλισμός, από τη φύση του, κάνει ότι περνάει από το χέρι του για να τα καταστρέψει, έτσι ώστε να αυξηθεί το όφελος του. Πρέπει λοιπόν να περιορίζεται συνεχώς η ισχύς του, ενώ καταρρέει όταν κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει – όταν δηλαδή οι Θεσμοί δεν μπορούν να τον περιορίσουν, όπως δυστυχώς συμβαίνει σήμερα, με τελικό αποτέλεσμα να αυτοκαταστρέφεται.
Με απλά λόγια η απληστία από μόνη της, παρά το ότι αποτελεί το ελιξίριο του καπιταλισμού, δεν μπορεί να δημιουργήσει μία σταθερή τάξη στην κοινωνία – αντίθετα, προσπαθεί να την καταστρέψει, παρά το ότι αυτοκαταστρέφεται.
Στο παράδειγμα της νόμιμης φοροδιαφυγής των πολυεθνικών, οι οποίες έχουν επιβάλλει τους νόμους που τους επιτρέπουν να πληρώνουν από ελάχιστους έως καθόλου φόρους, εάν τα χρήματα που ευρίσκονται σε φορολογικούς παραδείσους είχαν φορολογηθεί σωστά, τότε πολλές χώρες δεν θα είχαν βυθιστεί στα ελλείμματα και στα χρέη, κινδυνεύοντας να χρεοκοπήσουν – με αποτέλεσμα να απειλείται το ίδιο το χρηματοπιστωτικό σύστημα, οπότε και οι φοροδιαφεύγουσες πολυεθνικές, οι οποίες ζουν από αυτό!
Περαιτέρω, με βάση την ιστορική εμπειρία, ο καπιταλισμός λειτουργούσε πάντοτε όταν υπήρχε μία μεγάλη δύναμη, η οποία εγγυόταν για αυτόν. Το 19ο αιώνα η δύναμη αυτή ήταν η Μ. Βρετανία ενώ, όταν μετά τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είχε πλέον τη δυνατότητα, χωρίς να υπάρχει αντικαταστάτης της, επικράτησε ένα πολιτικό και οικονομικό χάος, το οποίο κατέληξε στο 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Μετά ανέλαβαν την ηγεσία οι Η.Π.Α. – για ένα μικρό ουσιαστικά χρονικό διάστημα, το οποίο τελείωσε το 1971, όπου έπαψε να ισχύει η συμφωνία του Bretton Woods. Για να μπορέσει να αποκατασταθεί η τάξη, θα έπρεπε να δημιουργηθεί ένα αποκεντρωμένο «σύστημα εγγύησης του καπιταλισμού», στο οποίο θα συμμετείχαν πολλές άλλες χώρες – αναλαμβάνοντας τις υπευθυνότητες που τους αναλογούν.
Η αμερικανική ελίτ όμως δεν φαίνεται να το επιθυμεί, επιλέγοντας να κυριαρχήσει στον πλανήτη με το σύστημα του μονοπωλιακού καπιταλισμού που έχει δημιουργήσει – με ένα σύστημα όμως που είναι αντίθετο με τα συμφέροντα του 99% των Πολτών της, καθώς επίσης με αυτά των δυτικών συμμάχων της υπερδύναμης.
Από την άλλη πλευρά, απέναντι στο αμερικανικό σύστημα του μονοπωλιακού καπιταλισμού της ελίτ, έχει τοποθετηθεί ο κρατικός καπιταλισμός της Κίνας, ενώ η Ρωσία υιοθετεί σταδιακά ένα ανάλογο σύστημα με το κινεζικό – με αποτέλεσμα να κυοφορείται μία σύγκρουση, η οποία θα μπορούσε να αλλάξει εντελώς τον πλανήτη, με βάση την εικόνα που έχουμε σήμερα.
Πόσο μάλλον όταν όλες οι άλλες χώρες της BRICS, καθώς επίσης οι περισσότερες αναπτυσσόμενες και αναδυόμενες οικονομίες, δεν έχουν καταφέρει ακόμη να δημιουργήσουν λειτουργικές καπιταλιστικές κοινωνίες, παραμένοντας ασταθείς – με την πολιτική διαφθορά και τη φοροδιαφυγή να κυριαρχούν στις κοινωνικές δομές τους.
.
Επίλογος
Ολοκληρώνοντας, θα ήταν εντελώς ανόητο να θελήσει να προβλέψει κανείς το μέλλον του καπιταλισμού. Η μοναδική του δυνατότητα δεν είναι άλλη από τις διαπιστώσεις, σύμφωνα με τις οποίες οι δυτικές κοινωνίες εμφανίζουν ραγδαία αυξανόμενες ρωγμές που απειλούν το καπιταλιστικό οικοδόμημα.
Δεν πρέπει να παραβλέπει δε κανείς πως ο περιορισμός της κοινωνικής ζωής από τους νόμους των μανιοκαταθλιπτικών αγορών, χωρίς ασφάλεια και αλληλεγγύη, σε ένα περιβάλλον κυνισμού και συνεχών κρίσεων, δεν είναι δυνατόν να διατηρηθεί επ’ άπειρον.
Οφείλει επίσης να σημειωθεί πως ο καπιταλισμός, χωρίς καμία εγγυήτρια δύναμη, είναι αδύνατον να επιβιώσει μακροπρόθεσμα – ενώ τυχόν κατάρρευση του είναι πολύ δύσκολο να συμβεί ειρηνικά. Στα πλαίσια αυτά, δεν είναι εκτός τόπου και χρόνου η σύγκριση της εποχής μας, με την περίοδο που ακολούθησε την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας – με το τέλος ενός πολιτισμού δηλαδή, τον οποίο ακολούθησε πολύ αργότερα η αναγέννηση και ο διαφωτισμός, αφού προηγήθηκε ένας πολύ σκοτεινός μεσαίωνας.
Φυσικά η σύγκριση είναι σχετική, αφού η σημερινή εποχή έχει πάρα πολλές διαφορές με το παρελθόν – ειδικά στον τομέα των «εργαλείων πολέμου», οικονομικών και στρατιωτικών, η καταστροφική ισχύς των οποίων δεν έχει καμία σχέση με τα παλαιότερα.